- in Turkey
- within Energy and Natural Resources, Employment and HR and Criminal Law topic(s)
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ("TTK") çerçevesinde anonim şirketlerde payların devredilebilirliği ilkesi esastır. Bu ilke çerçevesinde anonim şirket payları herhangi bir organ veya kişinin onayına tabi olmaksızın serbestçe devredilebilir. TTK madde 490, kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe, nama yazılı payların, herhangi bir sınırlandırmaya bağlı olmaksızın devredilebileceğini düzenlemektedir. TTK kapsamındaki bu ilke çerçevesinde anonim şirketlerdeki "anonimlik" kavramı da anlam kazanmaktadır. Kanun koyucu, TTK kapsamında belirlenen bu ilkenin belirli durumlarda sakıncalar doğurabileceğini düşünerek payların serbestçe devredilebilme ilkesinin istisnalarını da düzenlemiştir.
KANUNİ VE ESAS SÖZLEŞMESEL BAĞLAM
1. Kanuni Bağlam
Anonim şirketlerde payların serbestçe devredilebilmesinin istisnasını teşkil edilecek durumlardan ilki madde 491'de düzenlenmektedir. TTK madde 491'de düzenlenen bu istisna "kanuni bağlam" olarak adlandırılmaktadır. Bu hüküm çerçevesinde miras, mirasın paylaşımı, eşler arasındaki mal rejimi hükümleri veya cebri icra yoluyla gerçekleşen iktisaplar dışında, bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı paylar, ancak şirketin onayı ile devrolunabilecektir. Ancak bu durumda da şirket, sadece, devralanın ödeme yeterliliği şüpheli ise ve şirketçe istenen teminat verilmemişse onay vermeyi reddedebilir. Devralanın ödeme yeteneği var ise veya bakiye sermaye koyma borcu için gerekli teminatı göstermiş ise, artık şirket devre onay vermek zorundadır. Önemle belirtmek gerekir ki, kanuni bağlam esas sözleşmede düzenlenmemiş olsa bile bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı payların devrinin sınırlandırılabilmesi mümkündür.
TTK madde 491'de düzenlenen kanuni bağlam ile ödeme gücü olmayan kişilerin pay sahibi haline gelmesi engellenmektedir ve böylece şirketin sermayesinin de korunması amaçlanmaktadır. Ayrıca, bu hüküm ile birlikte nama yazılı payların bedelleri tamamen ödenmediğinde dolanlı devirler ile üçüncü kişilerin zarar görmesinin de önüne geçilmiş olunur.
2. Esas Sözleşmesel Bağlam
Payların serbestçe devredilebilmesinin istisnasını teşkil edebilecek durumlardan ikincisi ise madde 492'de düzenlenmektedir. TTK madde 492'de düzenlenen bu istisna "sözleşmesel bağlam" olarak adlandırılmaktadır. TTK madde 492 çerçevesinde esas sözleşmede, nama yazılı payların ancak şirketin onayıyla devredilebileceği düzenlenebilir. TTK'deki bu düzenleme ile pay devrine kanunen getirilen sınırlamanın yanında bir de esas sözleşme ile sınırlama getirilmesi mümkün kılınmıştır. Böylelikle, esas sözleşmede nama yazılı payların devrini sınırlayan bir hüküm bulunuyor ise nama yazılı payların bedelleri tamamen ödenmiş olsa dahi devir işlemi için anonim şirket yönetim kurulunun onayı gerekecektir. Şirket esas sözleşmesi uyarınca devirleri kısıtlanan pay senetlerine "bağlı nama yazılı pay senetleri" denir.
TTK madde 492'de anonim şirket esas sözleşmesinde pay devir işlemlerinin onaya tabi olabileceği düzenlenmekle beraber şirketin onaydan kaçınabileceği durumlar düzenlenmemiştir. TTK kapsamında pay devrinin sözleşmeyle sınırlandırılması borsaya kote olmayan paylar (kapalı anonim ortaklıklar) ve borsaya kote olan paylar olmak üzere iki kategoride ele alınmıştır. Makalemizde borsaya kote olmayan paylar ele alınacaktır.
2.1. Borsaya Kote Olmayan Paylar Üzerinde Sözleşmesel Bağlam
TTK madde 493 şirketin, pay devrini engelleyebileceği durumları düzenlemektedir, bu durumlar esas sözleşmede belirlenen önemli sebeplerin varlığı ve kaçış klozu dediğimiz hallerdir.
2.1.1. Esas Sözleşmede Belirlenen Önemli Sebepler
Şirket esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebebi ileri sürerek pay devrini sınırlandırabilir. TTK madde 493/f.2. önemli sebeplerin neler olabileceğini düzenlemiştir. Bu hüküm çerçevesinde şirketin işletme konusu veya işletmenin ekonomik bağımsızlığını etkileyen hususlar önemli sebep oluşturmaktadır. TTK madde 493/f.2. kapsamına girebilecek önemli sebeplere aşağıdaki hususlar örnek teşkil edebilir:
- YMM veya SMM'lerin kurmuş olduğu şirket payının YMM veya SMM olmayan kişilere yapılan pay devirleri,
- Şirkete rakip olabilecek başka bir şirkette çalışan kişilere yapılan pay devirleri,
- Şirketin bağlı şirket konumuna gelmesini sağlayıcı pay devirleri (ekonomik bağımsızlığın önem arz ettiği hallerde),
- Yabancılık unsurunun şirketin konusunu yerine getirmeye veya işletmenin bağımsızlığını ortadan kaldırmaya kanunen engel teşkil eden pay devirleri,
- Belirli aile mensupları dışındaki kişilere yapılacak pay devirleri. Bu husus doktrinde tartışmalı bir konudur. Ancak belirtmek gerekir ki, kimi hallerde aile mensupları dışındaki bir kişiye pay devrini gerçekleştirmek şirketin ekonomik bağımsızlığını etkileyebilecektir ve bu hususun da önemli bir sebep olarak addedilmesi gereklidir.
2.2.1. Kaçış Klozu
Şirket, devreden pay sahibine paylarını, başvurma anındaki gerçek değeriyle, kendi veya diğer pay sahipleri ya da üçüncü kişiler hesabına almayı önermesi ile onay istemini reddedebilir. Şirketin bu şekilde onay istemini reddetmesine doktrinde kaçış klozu denilmektedir. Şirketin kaçış klozunu kullanması için şirket esas sözleşmesinde herhangi bir hüküm bulunması ve şirketin önemli bir sebebe dayanması da gerekmemektedir. Ancak bu noktada şirketin bu olanaktan faydalanmasına ilişkin sınırsız bir takdir yetkisinin olduğunu söylemek de hatalı olacaktır. Şirket bu hakkını kullanırken özen yükümü, sadakat borcu, eşit işlem ilkesi ve hakkın kötüye kullanılması yasağı çerçevesinde davranmalıdır.
Kaçış klozu ile birlikte, şirket, hissedar olarak görmek istemediği bir kişiyi kabulden kaçınmaktadır. Şirketin kaçış klozunu kullanması ile pay sahibinin payını satma borcu doğmamaktadır, pay sahibi paylarını satmaktan vazgeçme hakkına sahiptir. Ancak bu durumda pay sahibi paylarını üçüncü kişiye de satamayacaktır.
Kanundaki düzenleme çerçevesinde şirketin yapacağı teklifin payların belirli bir kısmına yönelik değil tamamına yönelik olması gerektiği anlaşılmaktadır.
2.3.1. Diğer Sebeplerle Ret
Şirket, esas sözleşmede belirlenen önemli sebep ve kaçış klozu haricinde başka durumların varlığı halinde de pay devrine onay vermekten kaçınabilir. Bunlardan ilki, devralan, payları kendi adına ve hesabına aldığını açıkça beyan etmezse şirket, devrin pay defterine kaydını reddedebileceği durumdur. TTK madde 493/f.3'teki bu düzenleme ile doktrinde saman adam diye tabir edilen kişilerin şirkette pay sahibi olmasını engellemek amaçlanmaktadır. Pay sahibi olma şartlarına haiz kişinin payları aslen bir başka kişi adına ve hesabına sonuçlar doğuracak şekilde elinde bulundurmasının önüne geçilmeye çalışılmıştır.
İkinci durum ise, payların; miras, mirasın paylaşımı, eşler arasındaki mal rejimi hükümleri veya cebrî icra gereği iktisap edilmesi durumunda, şirketin, payları edinen kişiye, sadece paylarını gerçek değeri ile devralmayı önerdiği takdirde onay vermeyi reddetmesi halidir.
2.4.1. Paydan Doğan Hakların Geçişi
TTK madde 494/f.1. çerçevesinde devir için gerekli olan onay verilmediği sürece, payların mülkiyeti ve paylara bağlı tüm haklar devredende kalır. Şirketin onay kararı, pay ve buna bağlı hakların mülkiyetinin geçişi bakımından kurucu niteliktedir.
TTK madde 494/f.2. çerçevesinde ise payların miras, mirasın paylaşımı, eşler arasındaki mal rejimi hükümleri veya cebrî icra gereği iktisap edilmeleri halinde, bunların mülkiyeti ve bunlardan kaynaklanan malvarlığına ilişkin haklar derhal; genel kurula katılma haklarıyla oy hakları ise ancak şirketin onayı ile birlikte devralana geçer.
Şirket, onaylamaya ilişkin istemini, aldığı tarihten itibaren en geç üç ay içinde reddetmezse veya reddetmekte haksızsa, onay verilmiş sayılır.
2.5.1. Sözleşmesel Bağlamın Etkisini Yitirdiği Haller
TTK madde 492/f.3. çerçevesinde şirket tasfiyeye girmişse devredilebilirliğe ilişkin sınırlamalar düşmektedir.
TTK madde 421/f.6. sözleşmesel bağlamın etkisini yitirdiği bir diğer hali düzenlemektedir. Bu hüküm ile işletme konusunun tamamen değiştirilmesi veya imtiyazlı pay oluşturulmasına ilişkin genel kurul kararına olumsuz oy vermiş nama yazılı pay sahipleri, bu kararın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde yayımlanmasından itibaren altı ay boyunca payların devredilebilirliği hakkındaki kısıtlamalarla bağlı değildirler. Bu düzenleme ile devri sınırlandırılmış olan pay sahibine şirketin işletme konusunun tamamen değiştirilmesi ve/veya imtiyazlı paylar oluşturulması halinde herhangi bir kısıtlamaya bağlı olmaksızın paylarını devrederek ortaklıktan çıkma hakkı vermek hedeflenmektedir.
The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.
