Sigortasız Çalışma Nedir? İşçi Ve İşveren Sorumluluğu

Kayıt dışı istihdam, diğer bir ifadeyle sigortasız çalışma, Türkiye işgücü piyasasının en yaygın ve kökleşmiş sorunlarından biridir. İşverenin işçiyi Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) hiç bildirmemesi veya eksik bildirmesi, yalnızca bireysel bir sözleşme ihlali değildir; aynı zamanda Anayasa'nın 49. ve 60. maddelerinde güvence altına alınan çalışma ve sosyal güvenlik hakkına da açık bir aykırılık teşkil eder.

Sigortasız çalışma, işçinin emeklilik, malullük, iş kazası, analık ve ölüm aylığı gibi haklardan yoksun kalmasına yol açarken; devlet açısından da prim ve vergi kaybı yaratır. Bu yönüyle mesele, hem iş hukuku hem de kamu hukuku açısından çok katmanlı bir sorun alanıdır. Kayıt dışı istihdamın yaygınlaşması, iş güvencesinin zayıflamasına, işçinin işten kolayca çıkarılmasına ve sosyal koruma sisteminin işlevsizleşmesine neden olmaktadır.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) normları, sosyal güvenliği devletin ve işverenin ortak sorumluluğu altında tanımlamaktadır.¹ Türkiye, bu normları iç hukuka aktarmış olsa da, uygulamadaki eksiklikler sigortasız çalışmayı hâlen yaygın bir olgu hâline getirmiştir.

A. Temel İlkeler

Türk hukukunda sigortasız istihdam doğrudan bir suç tipi olarak düzenlenmemekle birlikte, çeşitli normlar aracılığıyla dolaylı biçimde yasaklanmıştır. Bu çerçevede en temel düzenleme, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'dur. Kanun'un 8. maddesi, işverenin işe alınan kişiyi sigortalı olarak bildirme yükümlülüğünü; 102. maddesi ise bu yükümlülüğün ihlali hâlinde uygulanacak idari para cezalarını düzenler.

Ayrıca 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında işveren, işçinin sigorta primlerini yatırmak, bordrolarını düzenlemek ve kayıtları doğru tutmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, işverenin "gözetme borcu"nun bir uzantısıdır. İşverenin yükümlülüklerini yerine getirmemesi, hem iş sözleşmesinin hem de sosyal güvenlik mevzuatının ihlali anlamına gelir.² Anayasa'nın 60. maddesi, "Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir" hükmüyle sigortasız çalıştırma uygulamalarına karşı normatif bir güvence oluşturur. Bu madde, yalnızca bireysel bir hak değil, devletin pozitif yükümlülüğünü de ifade eder.

B. İşçi-İşveren Açısından Sonuçlar

Sigortasız çalışan işçi, fiilen bir iş ilişkisi içinde olsa da yasal olarak sosyal güvenlik koruması dışındadır. Bu durum, işçinin sağlık, emeklilik, işsizlik ve iş kazası sigortalarından yararlanamaması anlamına gelir. Ayrıca işçi, ileride emeklilik hakkını kullanmak istediğinde prim gün sayısı yetersiz kalır.

Bu noktada hizmet tespiti davası, sigortasız çalıştırılan işçinin başvurabileceği en önemli hukuki yoldur. İşçi, fiilen çalıştığı süreyi ve işyerini ispat ederse, mahkeme kararıyla SGK'ya geriye dönük bildirim yapılabilir. Ancak bu davalar için beş yıllık hak düşürücü süre öngörülmüştür. İşçi, sigortasız çalıştırıldığını fark ettiğinde haklı nedenle fesih hakkını kullanabilir. İşverenin bu davranışı, işçinin kişilik haklarını zedelediği için Türk Borçlar Kanunu m. 417 uyarınca tazminat talebine de konu olabilir. Bu durumda işçi, kıdem tazminatına hak kazanır; ihbar tazminatı ise işverenin feshi hâlinde gündeme gelir.

Sigortasız işçi çalıştırmak, işveren bakımından ciddi idari ve mali yaptırımlar doğurur. 5510 sayılı Kanun'un 102. maddesi uyarınca her bir sigortasız işçi için ayrı idari para cezası uygulanır. Ayrıca SGK, denetim sonucunda bildirilmeyen primleri geriye dönük olarak tahakkuk ettirir; gecikme zammı ve faiz de işletilir. Bununla birlikte, iş kazası veya meslek hastalığı durumunda sigortasız işçi çalıştıran işveren, SGK'ya karşı rücu sorumluluğu ile de karşılaşır. Örneğin, bir iş kazasında kurumun yaptığı tüm harcamalar işverenden tahsil edilir.

Ceza hukuku bakımından da, işverenin kusurlu eylemi sonucu bir işçinin ölümü ya da yaralanması gerçekleşirse, taksirle ölüme veya yaralamaya sebebiyet verme suçundan cezai sorumluluğu gündeme gelebilir. İdari para cezalarının ötesinde, kayıt dışı işçi çalıştırmak, işverenin SGK veya İŞKUR teşviklerinden yararlanma hakkını da ortadan kaldırır. Denetim raporlarında yer alan ihlâller, kurumun itibarı üzerinde kalıcı olumsuz etki yaratabilir.

Sonuç

Sigortasız çalışma, yalnızca işçi ve işveren arasındaki özel sözleşme ilişkisini değil, aynı zamanda kamu düzenini ve sosyal adalet ilkesini de ilgilendirir. Türkiye'de mevcut yasal düzenlemeler sorunun çözümüne zemin hazırlasa da, uygulamada denetim zayıflığı ve yaptırım caydırıcılığının sınırlılığı, kayıt dışı istihdamın devam etmesine neden olmaktadır. İşçi açısından, kayıt dışı çalışmanın sonucu sosyal güvenlikten dışlanma ve emeklilik hakkının kaybıdır. İşveren açısından ise kısa vadede maliyet avantajı gibi görünen sigortasız istihdam, uzun vadede ağır idari, mali ve cezai yaptırımlar doğurur.

Dolayısıyla kayıt dışı istihdamla mücadele, yalnızca idari cezalarla değil, bilinçlendirme, teşvik ve denetim mekanizmalarının güçlendirilmesiyle mümkündür. Sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliği, hem işverenlerin yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmesine hem de işçilerin hak arama bilincinin artmasına bağlıdır. Sonuç itibarıyla, sigortasız çalışmanın önlenmesi, sadece bir iş hukuku meselesi değil; sosyal devlet ilkesinin hayata geçirilmesinin bir gereğidir.

Dipnotlar

1. International Labour Organization,Social Protection Floors Recommendation (No 202)(2012).
2. Adnan Mahiroğulları, 'Türkiye'de Kayıtdışı İstihdam ve Önlemeye Yönelik Stratejiler' (2017) 22(2) SDÜİİBF Dergisi. (https://dergipark.org.tr/tr/pub/sduiibfd/article/703147, erişim tarihi 28.09.2024).

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.