Ticari Defterlerin İbrazı Ve Delil Niteliği Taşıması

Ticari defterler, tacirlerin ticari faaliyetlerini kayıt altına almakla yükümlü oldukları, kanundan doğan temel bir düzenleme aracıdır. Ticari defterlerin tutulması, muhafazası ve gerektiğinde mahkemeye ibraz edilmesi, yalnızca ticari düzenin sağlanması bakımından değil, ticari uyuşmazlıklarda ispat hukukunun işletilmesi açısından da doğrudan hukuki sonuçlar doğurmaktadır. Bu nedenle ticari defterlerin hangi şartlar altında ibraz edileceği ve hangi hâllerde delil niteliği taşıyacağı, ticari davalarda özel bir önem arz etmektedir. Bu bilgi notunda, ticari defter kavramı, ticari defter tutma yükümlülüğü, ticari defterlerin ibrazı ve ticari davalarda delil olarak kullanılması, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (“HMK”) 222'nci maddesi kapsamında ele alınarak, doktriner ve uygulamaya yönelik açıklamalara da yer verilmektedir.

Commercial books are a fundamental regulatory tool arising from the law, requiring traders to record their commercial activities. The keeping, preservation and, where necessary, presentation of commercial books to the court has direct legal consequences not only in terms of ensuring commercial order but also in terms of the application of the law of evidence in commercial disputes. Therefore, the conditions under which commercial books are to be presented and the circumstances in which they constitute evidence are of particular importance in commercial cases. This information note addresses the concept of commercial books, the obligation to keep commercial books, the presentation of commercial books, and their use as evidence in commercial cases, within the scope of Article 222 of the Code of Civil Procedure No. 6100 (‘CCP'), with explanations based on doctrine and practice.

Ticari Defterlerin İbrazı ve Delil Olması (HMK m. 222)

1. Ticari Defter Kavramı

Ticari defterler, tacirin ticari işletmesine ilişkin tüm hukuki ve mali işlemlerini kaydettiği, kanunen tutulması zorunlu olan belgelerdir. Bu defterler aracılığıyla tacirin işletmesinin ekonomik durumu, borç ve alacak ilişkileri, yapılan sözleşmelerin ifası ve ticari faaliyetlerin sonucu açık ve denetlenebilir hâle gelir. Ticari defterler, yalnızca işletme içi düzeni sağlamak amacıyla tutulmaz; aynı zamanda tacirin üçüncü kişilerle ve kamu ile olan ilişkilerinde güven unsurunu temin eder. Bu nedenle ticari defterler, ticari hayatın düzenli işlemesinin temel araçlarından biri olarak kabul edilir.

2. Ticari Defter Tutma Yükümlülüğü

Tacir sıfatını taşıyan gerçek ve tüzel kişiler, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (“TTK”) 64'üncü ve devamındaki maddeler uyarınca ticari defterlerini kanuna, dürüstlük kuralına ve gerçeğe uygun şekilde tutmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, yalnızca defterlerin fiilen tutulmasını değil, aynı zamanda kayıtların zamanında, eksiksiz ve doğru şekilde yapılmasını da kapsar. Ticari defterlerin açılış ve kapanış onaylarının süresi içinde yaptırılması, defterlerin hukuki geçerliliği açısından zorunludur. Defter kayıtlarının birbiriyle uyumlu ve tutarlı olması, defterlerin hem denetlenebilirliğini hem de hukuki uyuşmazlıklarda delil olarak kullanılabilirliğini bakımından önem arz etmektedir.

Bu kapsamda HMK'nın 222'nci maddesinin dördüncü fıkrasına baktığımızda açılış veya kapanış onayları yapılmayan ve içerdiği kayıtlar birbirini doğrulamayan ticari defter kayıtları, sahibi aleyhine delil niteliği taşımaktadır. Bu nedenle ticari defter tutmakla yükümlü tacirin, defter tutma yükümlülüğünü ihmal etmesi hâlinde, bu ihmalin doğuracağı hukuki sonuçlara katlanmak zorundadır.

3. Ticari Defterlerin İbrazı

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 222'nci maddesi uyarınca, ticari davalarda mahkeme, uyuşmazlığın çözümü bakımından gerekli gördüğü takdirde, tarafların ticari defterlerinin ibrazına karar verebilir. Bu karar, taraflardan birinin talebi üzerine verilebileceği gibi, mahkemenin kendiliğinden değerlendirmesi sonucunda da verilebilir. Mahkeme, ticari defterlerin tamamının ibrazını isteyebileceği gibi yalnızca uyuşmazlıkla ilgili olan belirli bölümlerinin ibraz edilmesini de isteyebilir. Ticari defterlerin ibrazı, tarafların iddia ve savunmalarının somut veriler üzerinden incelenmesini sağlayarak maddi gerçeğin ortaya çıkarılması bakımından büyük önem taşımaktadır.

4. Ticari Defterlerin Delil Niteliği

Ticari defterlerin, ticari davalarda delil olarak kabul edilebilmesi HMK ve TTK kapsamında belirli şartların varlığına bağlanmıştır. Ticari defterlerin delil niteliği taşınması belirli şartların varlığı halinde sahibi lehine ve şartların yerine getirilmemiş olması halinde ise aleyhine delil niteliği taşımaktadır. Ticari defterlerin sahibi lehine delil olması:

1. Tarafların tacir olması
2. Bir ticari davanın söz konusu olması
3. Ticari defterler kanuna uygun olarak tutulmuş olmalı,
4. Bir tacirin tuttuğu bütün defterler birbirini doğrulamalı,
5. Karşı tarafın ticari defterleri bu defterlere aykırı olmamalı veya bu defter kayıtlarının aksini ispat edememiş olması, gerekmektedir.

Kısaca, usulüne uygun olarak tutulan ticari defterlerin, sahibi lehine delil teşkil edebilmesi için karşı tarafın ticari defterlerindeki kayıtların bu kayıtlara aykırı olmaması gerekir. Karşı tarafın ticari defterlerini ibrazdan kaçınması hâlinde de, ibraz edilen defterler sahibi lehine delil olarak değerlendirilir. Bununla birlikte HMK'nın 222'nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, ticari defter kayıtlarının aksinin senet veya diğer kesin delillerle ispat edilmesi durumunda, ticari defterlerin lehe delil olma özelliği ortadan kalkar.

Ticari defterlerin delil niteliği, özellikle taraflar arasındaki ticari ilişkinin varlığının ve içeriğinin tespiti bakımından uygulamada sıklıkla başvurulan ve uyuşmazlığın çözümüne doğrudan etki eden bir delil niteliği taşımaktadır.

Ticari defterler kural olarak sahibinin lehine kesin delil niteliği taşımamakla birlikte, belirli durumlarda defter sahibinin aleyhine delil olarak kullanılabilmektedir. İspat yükü kendisine düşen taraf, iddiasını karşı tarafın ticari defterlerine dayanarak tek başına ya da diğer delillerle birlikte ispatlayabilir. Bu kapsamda, bir tacirin ticari defterlerinin kanuna uygun şekilde tutulmamış olması veya defter kayıtlarının karşı taraf lehine bir durumu ortaya koyması hâlinde, söz konusu defterler defter sahibi aleyhine delil teşkil eder.

Yargıtay'ın içtihatlarında da açıkça görebileceğimiz üzere ticari defterler kayıtlarının HMK ve TTK'daki ilgili hükümler çerçevesinde yukarıda detaylıca açıkladığımız üzere usulüne aykırı olarak tutulmuş olması durumunda defter sahibi aleyhine delil teşkil etmektedir.

5. Karşı Taraf Defterlerinin Etkisi

Kanun, ticari defterlerin delil değerini belirlerken karşı tarafın defterlerine de özel bir önem atfetmiştir. Karşı tarafın usulüne uygun şekilde tutulmuş ticari defterlerinde, uyuşmazlık konusu hususa ilişkin herhangi bir kayıt bulunmaması hâlinde, diğer tarafın ticari defterleri sahibi lehine delil olarak kullanılamaz. Ayrıca ticari defterlerde yer alan lehe ve aleyhe kayıtların birbirinden ayrılması mümkün değildir. Bu nedenle, defterlerde yer alan bir kayda dayanılarak lehe bir sonuç elde edilmek isteniyorsa, aynı defterde bulunan ve aleyhe olan kayıtların da birlikte değerlendirilmesi zorunludur.

6. Usulüne Aykırı Tutulan Ticari Defterlerin Sonuçları

Açılış veya kapanış onayları bulunmayan yahut içerdiği kayıtlar birbiriyle çelişen ticari defterler, HMK'nın 222'inci maddesinin dördüncü fıkrası gereği sahibi aleyhine delil olarak kabul edilir. Bu tür defterler, sahibi lehine herhangi bir ispat gücü sağlamadığı gibi, aksine tacirin iddialarını zayıflatan bir unsur hâline gelir. Bu düzenleme, tacirlerin ticari defter tutma yükümlülüğünü özensiz veya eksik yerine getirmelerinin hukuki yaptırımlarını açıkça ortaya koymaktadır.

Taraflardan Birinin Tacir Olmaması Hâli

Uyuşmazlık taraflarından birinin tacir olmaması, ticari defterlerin delil olarak kullanılmasını tamamen engellemez. HMK'nın 22'nci maddesi uyarınca tacir olmayan taraf, tacir olan diğer tarafın ticari defterlerindeki kayıtları kabul edeceğini açıkça beyan edebilir. Bu durumda tacir olan taraf, ticari defterlerini ibrazdan kaçınırsa, defterlerin ibrazını talep eden taraf iddiasını ispat etmiş sayılır. Bu hüküm, tacirlerin ticari defterlerini usulüne uygun şekilde tutmalarının ve gerektiğinde mahkemeye sunmalarının ne derece önemli olduğunu göstermektedir.

SONUÇ

1. Ticari defterler, tacirler açısından yalnızca yasal bir yükümlülük değil, aynı zamanda ticari davalarda iddia ve savunmaların ispatında belirleyici nitelikte bir delil aracıdır; bu nedenle defterlerin kanuna uygun ve düzenli tutulması zorunludur.
2. Ticari defterlerin sahibi lehine delil olarak kabul edilebilmesi, defterlerin usulüne uygun tutulmuş olmasına ve karşı tarafın defterleriyle çelişmemesine bağlı olup, bu şartların yokluğu hâlinde defterler ya delil niteliğini kaybetmekte ya da sahibi aleyhine sonuç doğurmaktadır.
3. Ticari defterlerin ibrazından kaçınılması, özellikle karşı tarafın defter kayıtlarını kabul etmesi veya tacir olmayan tarafın talebi hâlinde, ispat yükü bakımından tacir aleyhine delil teşkil edecektir.Bu çerçevede, ticari defterlerin kanuna uygun şekilde tutulması, muhafaza edilmesi ve gerektiğinde mahkemeye ibraz edilebilir durumda bulundurulması, tacirler bakımından büyük önem arz etmektedir.

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.