- in Turkey
ÖZET
Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı Risk Analiz Merkezi tarafından geliştirilen Kuruluş Gözetimli Analiz Sistemi (“KURGAN”), yapay zekâ ve cari verilerle çalışan, vergi mükelleflerinin işlemlerini dijital olarak izleyen ve vergisel risklerini analiz eden bir sistemdir. Bu sistemin amacı, sahte belge düzenleme ve kullanımıyla mücadele etmek, vergi kayıp ve kaçağını önceden tespit ederek denetim kaynaklarını etkin kullanmaktır.
Ancak başlangıçta KURGAN konusunda çeşitli platformlarda yapılan açıklamalar ve mükelleflere yoğun bir şekilde gönderilen yazılar, mükellefler nezdinde çoğunlukla fiilî bir inceleme ya da cezai yaptırımın habercisi olarak algılanmış; sistemin kısaltılmış ismi olan “KURGAN” psikolojik olarak uyandırdığı çağrışımlar ile verginin soğuk yüzünü ve vergi otoritesinin gotik yaklaşımını ön plana çıkartmıştır.
Bu çalışmada, KURGAN sisteminin temel özellikleri ve mükellef üzerindeki etkileri değerlendirilecektir.
GİRİŞ
Kamu gelirlerinin temel kaynağı olan vergilerin zamanında, eksiksiz ve adil şekilde tahsil edilmesi hem mali disiplinin hem de ekonomik istikrarın korunması bakımından büyük önem taşır. Vergi sisteminin sağlıklı işlemesi, yalnızca yasal düzenlemelerle değil aynı zamanda etkin bir denetim mekanizmasıyla mümkündür.
Bu çerçevede son yıllarda dijital dönüşüm ve veri analizi odaklı bir yapıya geçilerek vergi denetiminde yeni bir dönem başlatılmıştır. Bu dönemin en somut adımı ise, 2025 yılında hayata geçirilen Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı Risk Analiz Merkezi tarafından geliştirilen KURGAN Sistemi olmuştur.
KURGAN sisteminin ana özellikleri şunlardır:
- Cari verilerle çalışan ve işlem riskini ölçen bir vergisel risk analiz sistemidir.
- Cari verilerle sürekli güncellenen KURGAN, sahtecilik ve benzeri işlem risklerini kısa sürede tespit etmeyi amaçlayan dinamik bir sistemdir. Kurgan cari denetim, işi hızlandırma ve muhtemel sahtecilik organizasyonlarını büyümeden yakalama üzerine inşa edilmiştir.
- Erken uyarı ve bilgilendirme sistemidir. Mükellefleri işlem riskleri konusunda zamanında bilgilendirir.
- Mükelleflerin olası risklerden haberdar olarak kendi tedbirlerini alabilmeleri, kendi risk değerlendirmelerini yaparak en doğru kararı verebilmeleri esasına dayanır.
- KURGAN sistemi alıcıların kendisine denetimden korunma imkânı sağlarken alıcılar nezdinde yapılan çalışmalara ve risk analizine bağlı olarak denetime tabi olmama imkânı sağlar.
1. KURGAN SİSTEMİNİN AMACI VE ÇALIŞMA ŞEKLİ
1.1. KURGAN Sisteminin Amacı
- KURGAN, mümkün olan en kısa sürede sahte belgeyi tespit etmeye çalışmaktadır.
- Bir yandan mükelleflere kendi risk durumları ile ilgili değerlendirme yapma imkânı sağlarken diğer yandan mükelleflerin kendi eylemlerine bağlı olarak denetim planları dışında kalması neticesinde Vergi Denetim Kurulu’nun iş yükünün azaltılmasında etkili bir sistem olması amacıyla geliştirilmiştir.
- KURGAN Sisteminde bilgi isteme yazıları, edinilen bilgiler ve mükellef görüşmeleri risk analiz sisteminin bir girdisi olarak kullanılmakta mükelleflerin belgeyi kayıtlarına almama, düzeltme beyannamesi verme eylemleri tespit edilerek gereksiz bir denetimin önüne geçilmektedir.
- Bilgi isteme yazıları aynı zamanda mükelleflerin, kendi risk durumlarından haberdar olmasını sağlarken kendi risk değerlendirmelerini yapmalarına imkân vererek düzeltme beyannamesi verme gibi tercihte bulunarak olası bir denetim sürecinin dışında kalmasına da yardımcı olmaktadır.
1.2. KURGAN Sisteminin Veri Kaynakları ve Çalışma Mantığı
KURGAN sistemi, yapay zekâ tabanlı risk analizi modeline dayanmaktadır. Sistemin ana veri kaynakları şunlardır:
- Sahte Belge Risk Analiz Programı
- Sahtecilik fiilleriyle dolaylı veya doğrudan temas eden mükelleflerin sistemde aktif olarak izlenmesini sağlayan Vergi İstihbarat Sistemi (VİS)
- Fatura, e-arşiv fatura ve e-irsaliye verileri (Gelir İdaresi Başkanlığı veri tabanından),
- POS ve banka işlem hareketleri,
- Ba-Bs formları ve e-defter kayıtları,
- Sosyal Güvenlik Kurumu ve Ticaret Sicil kayıtları,
- GİB bilgi sistemleri ve MERSİS kayıtları.
Bu veriler, sistem tarafından çapraz eşleştirilir. Örneğin, bir mükellefin KDV beyannamesinde bildirdiği satış tutarları, e-fatura sisteminde görülen belgelerle karşılaştırılır. Uyumsuzluk veya olağandışı artışlar tespit edilirse sistem tarafından otomatik “risk puanı” oluşturulur.
Risk puanı: mükellefin beyan geçmişi, iş hacmi, tedarik zinciri güvenilirliği, sektör ortalaması ve finansal tutarlılığı gibi parametreler üzerinden hesaplanır.
Bu analiz sonucunda yüksek risk taşıyan mükellefler için sistem, Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı’na uyarı bildirimi oluşturur. Ayrıca doğrudan mükellefe de “KURGAN Yazısı” gönderilerek, olası riskli işlemler hakkında ön bilgilendirme yapılır.
1.3. Vergi Denetim Sistemi İçindeki
Konumu
KURGAN, klasik denetim sistemindeki üç aşamalı yapının “ilk basamağı” olarak konumlandırılmıştır:
- Risk Analizi (KURGAN)
- İzaha Davet (VUK 370)
- Vergi İncelemesi (VUK 134–141)
Bu üçlü yapı arasında, KURGAN’ın en kritik özelliği otomatik tespit mekanizmasıdır. Ancak burada mükellef ile İdare arasında oluşan bilgi asimetrisi, sistemin meşruiyet algısını zedeleyebilir. Bu nedenle Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı tarafından yayımlanan 2025 tarihli “Sahte Belge ile Mücadele Strateji Belgesi”nde “KURGAN’ın cezalandırma değil rehberlik ve yönlendirme amacı taşıdığı; mükellefi uyarmayı değil bilgilendirmeyi esas aldığı” vurgulanmıştır.
1.4. KURGAN Yazılarının Niteliği ve Mükellef Hakları
Uyarı mı, İnceleme mi?
Vergi Denetim Kurulu KURGAN Uygulama
Rehberi’nde “Mükelleflerin Risk Durumlarından Haberdar Edilmesi (Sinyalleme)” başlığı altında yer alan açıklamalar1 uyarınca,
- Kurgan izah ya da vergi incelemesi değildir. Bu yazılar 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 148 inci maddesine dayanılarak yazılan bilgi isteme yazıları niteliğindedir.
- Kurgan olası denetim konusunda mükellefi bilgilendirmektedir.
- Bilgi isteme yazıları aynı zamanda mükelleflerin kendi risk durumlarından haberdar olmasını sağlarken kendi risk değerlendirmelerini yapmalarına imkân vererek düzeltme beyannamesi verme gibi tercihte bulunarak olası bir denetim sürecinin dışında kalmasına da yardımcı olmaktadır.
- Kurgan kapsamında verilen cevap yazıları sistemde aynı zamanda satıcı mükellef nezdinde karşıt inceleme mahiyetindedir.
Mükellef Hakları
KURGAN Uygulama Rehberi’nde yer verilen ifadelere baktığımızda, Denetim Otoritesinin mükellefler üzerinde tek yönlü bir kontrol sistemini değil mükellefle karşılıklı bilgi paylaşımına dayalı dijital bir denetim sistemini temellendirdiğini söylemek mümkündür.
Sistem, ekonomik gerçeklik çerçevesinde mükelleflerin kendi işlemlerine ilişkin en doğru kararı verebilecekleri varsayımına dayanmaktadır.
Mükelleflere yapılan tüm sinyallemelere rağmen denetim patikasına giren tüm mükelleflerde masumiyet karinesinin korunması ve adil muamele görmeleri uygulamanın taşıyıcı sütunlarından birini oluşturmaktadır. Bu açılardan bakıldığında mükellef haklarının korunacağı anlaşılmaktadır.
2. MÜKELLEF ÜZERİNDEKİ PSİKOLOJİK ETKİLERİ VE UYGULAMADA KARŞILAŞILACAK SORUNLAR
2.1. KURGAN Yazılarının Mükellef Psikolojisinde Yarattığı Etki
KURGAN Sisteminin hayata geçirilme aşamasında yapılan basın açıklamaları ve birçok mükellefe sistem tarafından gönderilen “KURGAN Yazıları” kamuoyunda ciddi bir yankı uyandırmıştır.
Sistemin kısaltılmış ismi olan “KURGAN” psikolojik olarak uyandırdığı çağrışımlar ile verginin soğuk yüzünü ve vergi otoritesinin gotik yaklaşımını ön plana çıkartmıştır. Vergiye gönüllü uyumu tercih eden mükellefler açısından bir burukluk ve korku iklimi havası yaratmıştır.
KURGAN Yazılarının amacı, mükellefi bilgilendirmek ve olası hatalı işlemleri önceden düzeltme imkânı tanımak olsa da birçok mükellef bu bildirimi fiilî bir “inceleme başlatma” ya da “ceza ön bildirimi” olarak algılamıştır. Bu durumun temel nedeni, sistemin teknik dilinin mükellef nezdinde yeterince açıklanmamış olmasıdır.
İdarenin amaçladığı şey “önleyici rehberlik” olsa da iletişim dilinde öne çıkarılan sistemin kısaltılmış ismi olmuştur.
Bu algının yaratacağı risk, vergiye gönüllü uyum açısından zedeleyici olabilmesidir. Çünkü mükellef kendisini sürekli izleniyor ve suç şüphesi altında hissederse, sistemin amacının aksine, vergiye psikolojik direnç gelişebilir.
2.2. Uygulamada Karşılaşılacak Temel Sorunlar
KURGAN sisteminin her ne kadar teknolojik olarak gelişmiş bir analiz altyapısı olsa da uygulamada çeşitli sorunlar ortaya çıkabilecektir. Bunları başlıca dört ana başlıkta toplamak mümkündür:
a. Bilgi Eşleşme ve Veri Tutarsızlığı Sorunu
Sistemin analiz ettiği veriler farklı kurumlar (GİB, SGK, Ticaret Sicil, Bankacılık sistemi vb.) tarafından sağlanmaktadır. Bu veriler arasında teknik veya tarihsel farklılıklar olduğunda, sistem hatalı olarak mükellefi “riskli” gösterebilmektedir. Örneğin, e-fatura sisteminde iptal edilen bir belge, KDV beyannamesinde hâlâ aktif görünüyorsa sistem bunu “uyumsuzluk” olarak yorumlayabilir.
b. Mükellef Haklarının Bilinç Eksikliği
KURGAN yazılarının yoğun olarak gönderildiği başlangıç aşamasında, yazılarda cevap verilip verilmemesi konusunda yeterli açıklama ve yönlendirme bulunmadığı için çoğu mükellef ne yapması gerektiği konuunda kararsız kalmıştır. Yazılara yanıt veremediği için sistem nezdinde “riskli mükellef” olarak kalan mükellefler olmuştur. Bu nedenle mükelleflere gönderilen yazılarda, hak ve yükümlülüklerin açıkça belirtilmesi gerekmektedir.
c. Mali Yük ve İş Gücü Baskısı
KURGAN bildirimi alan mükellefler, genellikle tüm muhasebe kayıtlarını tekrar kontrol etmek zorunda kalmaktadır. Bu durum yüksek iş gücü ve zaman maliyeti doğurmaktadır. Beyanname düzeltmeleri, belge kontrolleri ve sistem eşleştirmeleri yapılırken ciddi bir idari yük oluşmaktadır.
d. Algoritmik Şeffaflık Sorunu
KURGAN’ın kullandığı risk analiz algoritmaları kamuya açık değildir. Mükellef hangi işlem nedeniyle riskli göründüğünü çoğu zaman bilememektedir. Zira mükellef, vergisel yükümlülüğünü doğrudan etkileyen bir sistemin hangi kriterlerle çalıştığını bilmeden kendini savunma imkânına sahip olamamaktadır.
3. DEĞERLENDİRME
KURGAN sistemi, Türkiye’nin vergi denetiminde dijital dönüşümünün sembolü niteliğindedir. Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı’nın geliştirdiği bu sistem, klasik denetim anlayışını bir adım öteye taşıyarak vergi kayıp ve kaçağını gerçekleşmeden önce tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu yönüyle sistem, mali disiplinin güçlendirilmesine ve kamu gelirlerinin sürdürülebilirliğine hizmet eden önemli bir teknolojik ilerlemedir.
Ancak uygulamada ortaya çıkan ifade dili, KURGAN’ın teknik bir analiz sistemi olmasından ziyade mükellefin algısını olumsuz etkileyen sosyo-psikolojik bir unsur olmuştur. Ancak bu algı, sistemin özündeki amaçla çelişmektedir. Zira KURGAN, cezalandırma aracı değil önleyici ve rehberlik odaklı bir denetim modelidir. Yine de dijital denetim sürecinin insan unsurundan tamamen kopmaması gerekmektedir. Her yapay zekâ destekli karar, Vergi Usul Kanunu’nun 3. maddesinde belirtilen “gerçek mahiyet” ilkesi uyarınca, insan gözetiminde değerlendirilmelidir.
SONUÇ
KURGAN sistemi;
- Vergi adaletinin güçlendirilmesi,
- Kayıt dışılıkla mücadele,
- Veri temelli yönetim anlayışının yerleşmesi açısından büyük bir adımdır.
Ancak bu adımın sağlam bir zemine oturması için hukuki, etik ve iletişimsel düzenlemelerin birlikte geliştirilmesi gerekmektedir.
Bu bağlamda;
- KURGAN’ın rehberlik misyonu korunmalı,
- Mükellef hakları güvence altına alınmalı,
- Dijital denetim süreçleri insan gözetiminden tamamen ayrılmamalıdır.
Modern vergi sisteminin gücü cezalandırmada değil önlemede, güven inşasında ve uyumlu mükellef yaratma odaklı düzenlemelerde yatmaktadır.
Footnote
1. “Yeni dönemin bir başka değerli politika bileşenini mükelleflerin risk durumlarından haberdar edilmesi uygulaması oluşturmaktadır. KUR-
GAN sistemi cari ve geçmiş verileri analiz ederek mevzu bahis sinyallemeyi mükelleflerin işyeri adreslerinde gerçekleştirilen fiili denetimler ve bilgi isteme yazıları düzenlenmesi suretiyle gerçekleştirmektedir. KURGAN, sayısal ve elektronik veriler ile çalışan merkezi bir vergisel risk analiz sistemidir. Merkezi bir risk analizi ile mükelleflerin belgeyi kanuni defterlerine kaydetmemesi, beyanlarına dâhil etmemesi veya düzeltme beyannamesi vermek suretiyle kayıtlarından çıkarması gibi görünümlere vakıf olunması mümkün değildir. Bu görünümler sistem açısından mutabakat riskleri olarak tanımlanmaktadır.
Vergi Usul Kanununun verdiği bilgi isteme yetkisine dayanılarak karşıt inceleme formatındaki bir yazı ile mükelleflerin riskli addedilen işlemlerine yönelik bilgi isteme amaçlı olarak gönderilmektedir. Söz konusu yazılar bir yandan mükelleflere kendi risk durumlarına yönelik bir değerlendirme yapma imkânını sunarken diğer yandan mutabakat risklerini bertaraf ederek gereksiz bir incelemenin sahaya indirilmesinin önüne geçmektedir. Mükelleflerin ekonomik gerçekliklerle paralel kendi menfaati açısından en doğru tercihte bulunacağı değerlendirilmektedir. Her koşulda mükelleflerden alınan yanıtlar KURGAN risk analiz sisteminin bir girdisini oluşturacak ve mükelleflerin denetim planlarında yer alıp yer almayacağı konusunda belirleyici olacaktır.
Bu noktada, 1 Ekim 2025 öncesi ve sonrasında gerçekleşen fiillere yönelik düzenlenen bilgi isteme yazılarını birbirinden ayırmak gerekir. Önceki dönemlere yönelik fiillerde de mutabakat riskleri geçerli olmakla beraber kendisine yazı tebliğ edilen mükellefler halihazırda risk analiz sisteminde, kurul görev havuzunda, daire başkanlığı havuzunda bulunup denetim sırasını bekleyen mükellefler görünümünde olabilir. KURGAN sistemi, söz konusu mükelleflerin geçmiş dönemli işlemleri üzerinde çalıştırılarak risk skorları tespit edilmiştir. Ancak yine mutabakat risklerine bağlı olarak mükelleflerden bilgi istenmiş ve verecekleri yanıtlara bağlı olarak denetim planları dışında kalmalarını sağlayacak bir fırsat elde etmişlerdir. Daha önce de ifade edildiği üzere Mükelleflerin hak ve hukukunu gözeten bu uygulama Sahte Belge ile Mücadele Gözetim Programı olarak adlandırılmış ve sahaya indirilmiştir.
Mükelleflere yapılan tüm sinyallemelere rağmen denetim patikasına giren tüm mükelleflerde masumiyet karinesinin korunması ve adil muamele görmeleri uygulamanın taşıyıcı sütunlarından birini oluşturmaktadır. Bu durumda, vergi müfettişlerinin 306 sayılı Vergi Usul Kanununu Genel Tebliği ve 18.04.2025 tarihli SMYİB Kullanma ve 160/A İncelemelerine Yönelik Genelgenin gereğini uygulayacağı tabidir.”
The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.
