Turkey: Aile Şirketlerinde Sürdürülebilirliğin Anahtarı: Aile Anayasası

Last Updated: 21 January 2019
Article by Bukle Korkmaz Eminel
Most Read Contributor in Turkey, January 2019

ÖZET

Aile şirketleri gerek bölgesel gerekse küresel çapta halihazırda kurulu şirketler arasında önemli bir yere sahiptir. Geçmişten günümüze kurulan şirketlerin ağırlıklı olarak aile şirketi çatısı altında faaliyet göstermeyi tercih ettikleri göz önünde bulundurulursa bölgesel ve küresel ekonomiler için aile şirketlerinin ne denli kritik bir öneme sahip olduğu ilk bakışta anlaşılacaktır.

Bu makalemizde, aile şirketlerinin gelecek nesillere aktarılması ve kurumsallaşmasında "aile anayasasının" rolü ve bu kapsamda aile anayasasının nasıl oluşturulduğu üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler: Aile Şirketleri, Aile Anayasası, Hissedarlar Sözleşmesi, Kurumsallaşma, Kurumsal Yönetim Uygulamaları.

GİRİŞ

Aile şirketleri, günümüzün gelişen ve değişen koşullarında geçmiş ile bugün arasında bağ kuran ortaklık yapılarıdır. İlk bakışta aile şirketlerinin aile fertlerinin ağırlıklı olduğu bir ortaklık yapısını barındırması sebebiyle geleneksele daha yakın olduğu düşünülse de, aile şirketleri artık kurumsallaşma süreçleri kapsamında günümüzün koşullarına uyum sağlamaktadır.

Aile şirketleri için temel olan husus, şirketin aile fertleriyle birlikte ve aile fertleriyle uyumlu olarak gelişim ve değişiminin tesis edilmesi, şirketin sürdürülebilirliğinin sağlanmasıdır.

Aile şirketleri, aile fertlerinin ağırlıklı pay sahibi olduğu bir ortaklık yapısına sahip olduğundan ve genel olarak tek aile ferdinin önderliğinde yıllarca yönetildiğinden "nesilden nesile" devrolurken gerekli kurumsallaşma süreçleri layığı ile tamamlanmadıysa ne yazık ki büyük problemler ile karşılaşmaktadır. Bu bağlamda, yazımız boyunca kurumsallaşmanın önemi ve kurumsallaşma süreci esnasında "aile anayasası" oluşturulmasının gerekliliği üzerinde durulacak ve aile anayasası hazırlama süreçlerine ilişkin edindiğimiz deneyimler çerçevesinde konuya ilişkin genel görüşlerimiz aktarılacaktır.

I. AİLE ŞİRKETLERİNE GENEL BAKIŞ

1. Aile Şirketlerinin Ortaklık Yapısı

Aile şirketlerine ilişkin literatürde birbirinden farklı pek çok tanım yer alsa da genel olarak aile şirketleri; "en az iki kuşağın çalıştığı, şirketin kuruluş amacının ailenin geçimini sağlamak veya mirasın dağılmasını önlemek olduğu, ailenin geçimini sağlayan kişinin şirketi yönettiği, yönetim kademelerinde ve alınan kararlarda büyük ölçüde aile üyelerinin etkili olduğu şirketler1" olarak tanımlanabilecektir. Tanımdan da açıkça anlaşılacağı üzere, aile şirketleri üzerinde bir aile bireyinin ("aile lideri") etkisi/hakimiyeti bulunmakta olup, aile lideri bir nevi şirketin kaderini tayin etmektedir.

Aile şirketlerinin ortakları ağırlıklı olarak şirketi kuran aile bireyleridir. Şirket kuruluşunun üzerinden yıllar geçmesiyle birlikte aile şirketinin ortaklık yapısına yeni aile üyelerinin katılımı gerçekleşmekte ve şirket ortaklık yapısında bazı değişiklikler olabilmektedir. Öte yandan, nadir de olsa aile şirketleri aile üyesi olmayan kişilerle birlikte ortaklık da kurabilmektedir.

Gerek aileye yeni katılan üyeler gerekse gelişen günümüz koşulları sebebiyle aile şirketleri gelecekte de var olmak ve devamlılıklarını sağlamak noktasında aile üyelerini bir araya toplayan ve hepsinin mutabık olduğu bir metne, yani aile anayasasına ihtiyaç duymaktadırlar.

2. Aile Şirketlerinin Bölgesel ve Global Ölçekte Mevcut Durumu

Yukarıdaki başlıklar altında izah ettiğimiz üzere, aile şirketleri geçmişten günümüze en çok tercih edilen ortaklık yapılarından biri olmuştur. Türkiye'de kurulu olan şirketlerin büyük bir kısmı aile şirketi yapısına sahiptir. Nitekim global ölçekte bu hususu değerlendirdiğimizde de yine şirketlerin büyük bir kısmının aile şirketi olduğu görülecektir.

Her ne kadar gerek Türkiye'de gerekse global ölçekte aile şirketleri kuruluş esnasında tercih edilse de bu şirketlerin sürdürülebilirlikleri tartışmaya açıktır. Aile şirketleri birbirleriyle akrabalık bağı olan ortaklardan oluştuğundan yalnızca ticari bir bakış açısıyla değerlendirilmeye tabi tutulması uygun olmayacaktır. Aile şirketlerinin ticari bakış açısının yanı sıra aile fertleri arasındaki akrabalık ilişkileri ve akrabalık ilişkilerinin şirkete etkileri bakımından da değerlendirilmesi büyük önem arz etmektedir. Bu bağlamda önemle belirtmek isteriz ki, aile şirketlerinin devamlılığını etkileyen en önemli unsurlardan birisi de aile şirket ortaklarının arasındaki akrabalık ilişkilerinin şirkete asgari düzeyde yansıtılması, bir nev'i aile içi çekişmelerden şirketin uzak tutulmasıdır. Bu koşul ise ancak bir aile anayasası ile tesis edilebilecektir.

3. Aile Şirketlerinin Gelecek Nesillere Aktarımı

Aile şirketleri ilk olarak girişimci aile bireyleri tarafından kurulmakta ve bu aile bireyleri tarafından büyütülmektedir. Ancak yılların geçmesi ve aileye yeni bireylerin katılmasıyla birlikte ister istemez aile şirketinin hem ortaklık hem de yönetim yapısının devri gündeme gelmektedir.

Genel olarak aile şirketleri birinci neslin şirketi yönettiği dönemlerde en parlak devirlerini yaşamakta, ikinci ve üçüncü nesle devrolunurken ya ortadan kalkmakta veyahut bölünmek suretiyle birden fazla şirkete dönüşmektedir.  Halihazırda kurulu aile şirketleri ne yazık ki büyük bir oranda üçüncü nesle devrolmadan nesiller arası devir esnasında çıkan karışıklıklar sebebiyle yok olmaktadır. Ülkelerin ekonomisinde büyük bir etkiye sahip olan aile şirketlerinin ortadan kalkması haliyle ülke ekonomilerini de olumsuz yönde etkilemektedir.

Öte yandan, gelecek nesillere sağlıklı bir biçimde aktarımını gerçekleştirmiş ve devamlılıklarını daha da güçlenerek sağlamış şirketler de yok değildir. Bu şirketlerin ortaklık yapıları incelendiğinde gelecek nesle sorunsuz bir biçimde aktarılmalarında en büyük rolün akrabalık ilişkilerinde yaşanan çatışmalarının şirkete yansıtılmaması, şirketin iç ve dış denetim sistemlerinin kurulup çalışıyor hale getirilmiş olması ve nesiller arası devir prosedürlerinin önceden belirlenmiş olması yatmaktadır. Kısaca kurumsallaşma sürecini düzenli bir biçimde tamamlayabilen aile şirketleri devamlılıklarını da garanti altına almaktadırlar.

II. AİLE ŞİRKETLERİNDE KURUMSALLAŞMA SÜRECİ

1. Aile Şirketlerinde Kurumsallaşma

Aile şirketlerinde kurumsallaşma sürecine dair detaylara geçmeden önce kurumsallaşma tanımının üzerinde durulması uygun olacaktır. Kurumsallaşma; bir şirketin, faaliyetlerini kişilerin varlığına bağımlı olmadan sürdürebilmesini ve geliştirebilmesini sağlayan bir yapı oluşturması olarak2 tanımlanabilecektir. Tanımdan da açık olarak anlaşılacağı üzere, kurumsallaşma için aslolan şirketin bireylere bağımlı olmasının önüne geçmektir.

Aile şirketlerinin kurumsallaşmasına "şirketin kurumsallaşması" olarak bakmak doğru ve yeterli olmayacaktır. Aile şirketlerinde kurumsallaşmanın "şirketin kurumsallaşması" ve "aile ilişkilerinin kurumsallaşması" şeklinde iki boyutlu olarak ele alınması yerinde olacaktır.3 Aile şirketlerinde şirketin kurumsallaşması için alınan önlemler çoğu zaman tek başına yeterli olmamaktadır. Şirketin kurumsallaşmasının yanı sıra hazırlanacak bir aile anayasası ile aile ilişkilerinin de kurumsallaştırılması, kurumsallaşmanın tam olarak tamamlanabilmesine büyük katkı sağlayan önemli etmenlerden birisidir. Bu bağlamda hazırlanacak anayasa ile aile-yönetim ilişkilerinin belirlenmesi ve aile konseyinin oluşturulması da yerinde olacaktır.

Aile şirketleri için kurumsallaşmanın diğer bir ayağını şirket içi denetim mekanizmalarının oluşturulması ve doğru bir insan kaynakları politikasının benimsenmesi oluşturmaktadır. Şirket iç denetim sistemleri kurulmadan veyahut şirketin ihtiyaçlarına uygun bir insan kaynakları politikası benimsemeden tamamlanacak kurumsallaşma eksik olacaktır.

Şirket içi denetim mekanizmalarının kurulması aile şirketleri için büyük önem arz etmektedir. Aile şirketlerinde yaygın eğilim aile bireylerinin pek çok ihtiyacının bizzat şirket bütçesinden karşılanmasıdır. Bu durum da şirket içerisinde büyük karışıklıklara yol açabilmektedir. Kurulacak olan iç denetim mekanizmaları ile büyük oranda bu durumun önüne geçilecektir. Öte yandan aile bireylerinin harcamalarının şirket bütçesinden karşılanıp karşılanmayacağı hususunun aile anayasası ile kararlaştırılması da şirketin kurumsallaşmasına katkı sağlayacaktır.

Aile şirketleri tarafından adil bir insan kaynakları politikasının belirlenmesi de oldukça önemlidir. Şirket işlerinin yürütülmesinde aile bireylerine yer verilmesinin yanı sıra profesyonellere de yer verilmesi şirketin ileriye taşınması için büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda aile şirketleri için önemli olan bir diğer husus, aile bireylerinin istihdam sürecidir. Aile şirketlerinde sıklıkla karşılaşılan problemlerden biri, aile üyelerinin neredeyse tüm fertlerinin aile şirketinde söz sahibi olmayı veyahut yetkinliği olmasa bile şirkette belirli kadrolarda görev almayı talep etmeleridir.

Her aile bireyinin şirkette görevlendirilmesi uygun ve mümkün olmayacağından hazırlanacak aile anayasası ile kurumsal yönetim ilkeleri çerçevesinde aile fertleri belirli yetkinliklere sahipse aile şirketlerinde görevlendirilmesinin tesis edilmesi yerinde olacaktır.

2. Aile Anayasası

Aile anayasası aile şirketleri için hayati öneme sahip olan bir sözleşme olup, aile anayasasının bu kapsamda titizlikle hazırlanması gerekmektedir. Aile anayasası, aile şirketleri için aile bireylerini şirkete ilişkin konularda bir bütün olmaya yönelten bir metindir. Aile anayasası metnini hukuken nitelendirmemiz gerekirse atipik sözleşme olarak kabul etmemiz en doğrusu olacaktır. Bu bağlamda aile anayasası sözleşme serbestisi çerçevesinde aile şirketleri tarafından serbestçe hazırlanabilecektir.

Aile anayasalarının yazılı olarak yapılması zorunlu olmamakla birlikte ispat kolaylığı açısından yazılı olması aile şirketleri tarafından tercih edilmektedir. Aile anayasasına taraf olabilme ehliyeti aile şirketinde paydaş olsun veya olmasın tüm aile üyelerine aittir. Öte yandan, önemle üzerinde durulması gereken husus, aile anayasasının kimler için bağlayıcı olduğudur. Aile anayasasına her aile üyesi taraf olabilme ehliyetine sahip olmakla birlikte aile anayasası yalnızca imzalayan taraf için bağlayıcı olacaktır. Bu bağlamda, aile şirketlerinin mümkün olan en yüksek katılım ile sözleşmeyi imzalaması şirketin işleyişi ve sürdürülebilirliği için en uygunudur.

Aile anayasası içeriğinin aile yapısına en uygun ve ailenin ihtiyaçlarını karşılayacak biçimde "aile fertleriyle" birlikte hazırlanması gerekmektedir. Aile anayasası bizzat aile üyeleri tarafından hazırlanabileceği gibi alanında uzman danışmanlar aracılığıyla da hazırlanabilecektir. Edindiğimiz deneyimler çerçevesinde aile anayasasının danışmanlar aracılığı ile daha etkin ve verimli bir biçimde hazırlandığını belirtmek isteriz.

Aile anayasası hazırlanırken aile bireyleri ile görüşmek ve onların taleplerine uygun bir metin ortaya çıkarmak büyük önem taşımaktadır. Aile anayasasının şirkete faydalı olabilmesi için yaşayan bir metin haline getirilmesi gerekmektedir. Bu da ancak aile bireylerinin ihtiyaçlarını en doğru biçimde tespit ederek mümkün olacaktır.

Hazırlanacak aile anayasası ile aile konseyinin oluşturulması, konseyin çalışma amacı, üyelerinin seçimi sürecinin tespit edilmesi aile anayasasının daha etkili olmasına ve aile şirketindeki sorunların daha hızlı çözüme kavuşturulmasına katkı sağlayacaktır.

Aile anayasası oluşturulurken anayasaya aykırı hareket edildiğinde uygulanabilecek bazı yaptırımların öngörülmesi anayasanın uygulanabilirliğini arttırmak adına yerinde olacaktır. Anayasasının bağlayıcılığı noktasında üzerinde durulması gereken bir diğer husus ise aile şirketinin aile anayasası karşısındaki konumudur. Şirket, aile anayasasının tarafı olmadığından her ne kadar düzenlemeler aile şirketini ilgilendirse de aile şirketi için bağlayıcı olmayacaktır. Bu bağlamda aile şirketi aleyhine herhangi bir hukuki işlem de başlatılamayacaktır. Öte yandan, şirket esas sözleşmesine Türk Ticaret Kanunu'nun izin verdiği ölçüde aile anayasası metninde yer alan düzenlemeler yansıtılır ise böylece şirket de bir nevi aile anayasasındaki düzenlemelere uyum sağlamakla yükümlü olacaktır.

SONUÇ

Aile şirketleri gerek bölgesel gerek küresel çapta büyük bir öneme sahip olup, aile şirketlerinin sürdürülebilir olması ve nesilden nesile sağlıklı bir biçimde devredilmesi ekonomik bağlamda önem taşımaktadır. Aile şirketlerinin sürdürülebilirliği ise makalemiz boyunca izah ettiğimiz üzere, doğru bir kurumsallaşma süreci yürütülmesinden ve bu kapsamda aile anayasası hazırlanmasından geçmektedir. Aile anayasası ile şirketin gereksinimleri aile fertlerine en uygun biçimde aktarılacak ve aile fertleri bu anayasadaki hükümlerden imza anıyla birlikte sorumlu olacaklardır.

Footnotes

1. Doç Dr. İclal Attilla, "Aile Şirketlerinde Kurumsallaşma ve Kurumsal Yönetim Uygulamaları", Türkmen Kitabevi, İstanbul, 2016, Sayfa 34

2. age, Attilla, s. 91

3. age, Attilla, s. 97

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.

To print this article, all you need is to be registered on Mondaq.com.

Click to Login as an existing user or Register so you can print this article.

Authors
 
Some comments from our readers…
“The articles are extremely timely and highly applicable”
“I often find critical information not available elsewhere”
“As in-house counsel, Mondaq’s service is of great value”

Related Topics
 
Related Articles
 
Up-coming Events Search
Tools
Print
Font Size:
Translation
Channels
Mondaq on Twitter
 
Mondaq Sign Up
Gain free access to lawyers expertise from more than 250 countries.
 
Email Address
Company Name
Password
Confirm Password
Position
Industry
Mondaq Newsalert
Select Topics
Select Regions
Registration (you must scroll down to set your data preferences)

Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including your content preferences, for three primary purposes (full details of Mondaq’s use of your personal data can be found in our Privacy and Cookies Notice):

  • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting to show content ("Content") relevant to your interests.
  • To enable features such as password reminder, news alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
  • To produce demographic feedback for our content providers ("Contributors") who contribute Content for free for your use.

Mondaq hopes that our registered users will support us in maintaining our free to view business model by consenting to our use of your personal data as described below.

Mondaq has a "free to view" business model. Our services are paid for by Contributors in exchange for Mondaq providing them with access to information about who accesses their content. Once personal data is transferred to our Contributors they become a data controller of this personal data. They use it to measure the response that their articles are receiving, as a form of market research. They may also use it to provide Mondaq users with information about their products and services.

Details of each Contributor to which your personal data will be transferred is clearly stated within the Content that you access. For full details of how this Contributor will use your personal data, you should review the Contributor’s own Privacy Notice.

Please indicate your preference below:

Yes, I am happy to support Mondaq in maintaining its free to view business model by agreeing to allow Mondaq to share my personal data with Contributors whose Content I access
No, I do not want Mondaq to share my personal data with Contributors

Also please let us know whether you are happy to receive communications promoting products and services offered by Mondaq:

Yes, I am happy to received promotional communications from Mondaq
No, please do not send me promotional communications from Mondaq
Terms & Conditions

Mondaq.com (the Website) is owned and managed by Mondaq Ltd (Mondaq). Mondaq grants you a non-exclusive, revocable licence to access the Website and associated services, such as the Mondaq News Alerts (Services), subject to and in consideration of your compliance with the following terms and conditions of use (Terms). Your use of the Website and/or Services constitutes your agreement to the Terms. Mondaq may terminate your use of the Website and Services if you are in breach of these Terms or if Mondaq decides to terminate the licence granted hereunder for any reason whatsoever.

Use of www.mondaq.com

To Use Mondaq.com you must be: eighteen (18) years old or over; legally capable of entering into binding contracts; and not in any way prohibited by the applicable law to enter into these Terms in the jurisdiction which you are currently located.

You may use the Website as an unregistered user, however, you are required to register as a user if you wish to read the full text of the Content or to receive the Services.

You may not modify, publish, transmit, transfer or sell, reproduce, create derivative works from, distribute, perform, link, display, or in any way exploit any of the Content, in whole or in part, except as expressly permitted in these Terms or with the prior written consent of Mondaq. You may not use electronic or other means to extract details or information from the Content. Nor shall you extract information about users or Contributors in order to offer them any services or products.

In your use of the Website and/or Services you shall: comply with all applicable laws, regulations, directives and legislations which apply to your Use of the Website and/or Services in whatever country you are physically located including without limitation any and all consumer law, export control laws and regulations; provide to us true, correct and accurate information and promptly inform us in the event that any information that you have provided to us changes or becomes inaccurate; notify Mondaq immediately of any circumstances where you have reason to believe that any Intellectual Property Rights or any other rights of any third party may have been infringed; co-operate with reasonable security or other checks or requests for information made by Mondaq from time to time; and at all times be fully liable for the breach of any of these Terms by a third party using your login details to access the Website and/or Services

however, you shall not: do anything likely to impair, interfere with or damage or cause harm or distress to any persons, or the network; do anything that will infringe any Intellectual Property Rights or other rights of Mondaq or any third party; or use the Website, Services and/or Content otherwise than in accordance with these Terms; use any trade marks or service marks of Mondaq or the Contributors, or do anything which may be seen to take unfair advantage of the reputation and goodwill of Mondaq or the Contributors, or the Website, Services and/or Content.

Mondaq reserves the right, in its sole discretion, to take any action that it deems necessary and appropriate in the event it considers that there is a breach or threatened breach of the Terms.

Mondaq’s Rights and Obligations

Unless otherwise expressly set out to the contrary, nothing in these Terms shall serve to transfer from Mondaq to you, any Intellectual Property Rights owned by and/or licensed to Mondaq and all rights, title and interest in and to such Intellectual Property Rights will remain exclusively with Mondaq and/or its licensors.

Mondaq shall use its reasonable endeavours to make the Website and Services available to you at all times, but we cannot guarantee an uninterrupted and fault free service.

Mondaq reserves the right to make changes to the services and/or the Website or part thereof, from time to time, and we may add, remove, modify and/or vary any elements of features and functionalities of the Website or the services.

Mondaq also reserves the right from time to time to monitor your Use of the Website and/or services.

Disclaimer

The Content is general information only. It is not intended to constitute legal advice or seek to be the complete and comprehensive statement of the law, nor is it intended to address your specific requirements or provide advice on which reliance should be placed. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers make no representations about the suitability of the information contained in the Content for any purpose. All Content provided "as is" without warranty of any kind. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers hereby exclude and disclaim all representations, warranties or guarantees with regard to the Content, including all implied warranties and conditions of merchantability, fitness for a particular purpose, title and non-infringement. To the maximum extent permitted by law, Mondaq expressly excludes all representations, warranties, obligations, and liabilities arising out of or in connection with all Content. In no event shall Mondaq and/or its respective suppliers be liable for any special, indirect or consequential damages or any damages whatsoever resulting from loss of use, data or profits, whether in an action of contract, negligence or other tortious action, arising out of or in connection with the use of the Content or performance of Mondaq’s Services.

General

Mondaq may alter or amend these Terms by amending them on the Website. By continuing to Use the Services and/or the Website after such amendment, you will be deemed to have accepted any amendment to these Terms.

These Terms shall be governed by and construed in accordance with the laws of England and Wales and you irrevocably submit to the exclusive jurisdiction of the courts of England and Wales to settle any dispute which may arise out of or in connection with these Terms. If you live outside the United Kingdom, English law shall apply only to the extent that English law shall not deprive you of any legal protection accorded in accordance with the law of the place where you are habitually resident ("Local Law"). In the event English law deprives you of any legal protection which is accorded to you under Local Law, then these terms shall be governed by Local Law and any dispute or claim arising out of or in connection with these Terms shall be subject to the non-exclusive jurisdiction of the courts where you are habitually resident.

You may print and keep a copy of these Terms, which form the entire agreement between you and Mondaq and supersede any other communications or advertising in respect of the Service and/or the Website.

No delay in exercising or non-exercise by you and/or Mondaq of any of its rights under or in connection with these Terms shall operate as a waiver or release of each of your or Mondaq’s right. Rather, any such waiver or release must be specifically granted in writing signed by the party granting it.

If any part of these Terms is held unenforceable, that part shall be enforced to the maximum extent permissible so as to give effect to the intent of the parties, and the Terms shall continue in full force and effect.

Mondaq shall not incur any liability to you on account of any loss or damage resulting from any delay or failure to perform all or any part of these Terms if such delay or failure is caused, in whole or in part, by events, occurrences, or causes beyond the control of Mondaq. Such events, occurrences or causes will include, without limitation, acts of God, strikes, lockouts, server and network failure, riots, acts of war, earthquakes, fire and explosions.

By clicking Register you state you have read and agree to our Terms and Conditions