Turkey: Spekülatif sermaye hareketleri ve tobin vergisi

Last Updated: 15 January 2019
Article by Onur Çağdaş Özgür
Most Read Contributor in Turkey, January 2019

ÖZET

20. yüzyılın son çeyreği ile birlikte, uluslararası ekonomide sermayenin serbest dolaşımının önündeki engellerin tamamen kaldırılması neredeyse tüm ülkeler tarafından kabul edilmiş, dünya üzerinde sermaye hareketleri serbestliği ile birlikte makroekonomik politikalarda bu duruma göre tekrar şekillenmeye başlamıştır. Küreselleşmenin hızlandırdığı bu yeni durum, bazı ülkelerde sermayenin spekülatif olarak hareket ederek kısa vadede kar elde edilmesi yönünde sonuçlar doğurmuştur. ABD'li iktisatçı James Tobin tarafından, kısa vadeli spekülatif sermaye hareketliliğinin ülkelerin makro ekonomik istikrarı açısından zarar verici etkilerinin önlenmesi için mali işlem vergisinin getirilmesi önerilmiştir. Çalışmamızda, söz konusu verginin detayları ve Türkiye açısından uygulanabilirliğine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Sermaye Serbestliği, Dalgalı Kur, Spekülasyon, Mali İşlem Vergisi, James Tobin.

GİRİŞ 

Son dönemde yaşanan gelişmelere bakıldığında uluslararası ekonominin sahip olduğu üç önemli öğe olan dış ticaret, sermaye hareketliliği ve emeğin dolaşımının 1 birçok ülke tarafından tekrar gözden geçirildiği bir sürecin içerisinde olduğumuz anlaşılmaktadır. Özellikle 2008 sonrası gelişmiş ülkelerin genişlemeci para politikaları neticesinde, bol miktarda döviz gelişmekte olan ülkelere doğru yönelerek bu ülkelerdeki yüksek faiz getirisinden kazanç elde edilmiştir. Her ne kadar uluslararası ticarette mal ve hizmet alışverişi çok daha öncesine dayanıyor olsa da sermayenin dolaşımının serbest hale gelmesi, birçok siyasi ve ekonomik gelişme sonrasında dünya gündeminde yerini almıştır. Çalışmamıza konu olan sermaye hareketliliği ve sermayenin serbestliğinin tarihçesi 20. yüzyıl ile başlamaktadır.

Sermayenin hızlı şekilde bir ülkeden diğer ülkeye serbestçe dolaşımın sağlanması öncelikle gelişmiş ülkelerde başlamış ve mal ve hizmet yani dış ticaret ile birleşerek yeni bir ekonomi düzeninin oluşmasını sağlamıştır. Gelişmiş batı ekonomilerinde, sermayenin ülke ekonomilerine spekülatif amaçlarla giriş ve çıkışı neticesinde ortaya çıkan ekonomik dalgalanmalar üzerine alınacak önlemler çok uzun süre iktisatçılar tarafından tartışılmıştır. Bu tartışmalara en büyük katkılardan birisi de 1981 yılının Nobel ekonomi ödülü sahibi olan ABD'li iktisatçı James Tobin tarafından yapılmıştır. Ekonomi literatürüne Tobin Vergisi olarak geçen öneri, kısa süreli spekülatif yabancı para hareketleri üzerinden mali işlem vergisi alınması üzerine kurgulanmıştır. James Tobin tarafından 1972 yıllında bir konferansta, uluslararası döviz işlemlerindeki spekülatif hareketlerin önünü kesmek için, bu işlemler üzerine bir mali işlem vergisi konulması yönündeki öneri, üzerinden yıllar geçmiş olmasına rağmen zaman zaman uygulanabilirliği açısından tartışılmaktadır. Çalışmamızda bahse konu verginin uygulanması ve Türkiye açısından günümüz şartları altında geçerliliği irdelenecektir.

  1. Verginin Uygulanması ve Amacı

Tobin Vergisi ilk olarak kısa süreli spekülatif para hareketlerinin makroekonomide yaratmış olduğu tahribatı mininize etmek amacıyla tüm gelişmiş ülkelerin yabancı para işlemlerinde binde beş gibi bir oranda vergi alınması yönünde bir uygulamayı içermektedir. Vergi oranının düşük olarak tutulmasının nedeni, kısa süreli olarak spekülatif amaçla döviz hareketliliğinden kar elde etmek isteyen yatırımcı için vergi yükü getirilerek maliyet oluşturulması neticesinde kur hareketliliğinin önüne geçilebilmesidir. Bununla birlikte, vergi oranı düşük tutularak kısa vadeli yatırımlar yerine vergi oranının uzun vadede ihmal edilebilir durumda olması sebebiyle uzun vadeli yatırımların teşvik edilmesi de hedeflenmektedir.

Tobin Vergisinin uygulanmasındaki ana amaç her ne kadar kur dalgalanmalarının önüne geçmek olsa da esasında arka planında uzun vadeli yatırımları da özendirerek ekonomik büyümenin devamlılığını sağlamak olduğu yorumu da yapılabilecektir. Ayrıca, vergi yoluyla regülasyonun sağlanması, sıcak paraya yönelen kısa vadeli para ve maliye politikalarının önüne geçilmesi de Tobin Vergisi uygulamasından beklenen yararlardan birisidir. Son olarak, Tobin Vergisinin esas amacı her ne kadar kamu maliyesine gelir sağlamak olmasa da organize ve işlem hacmi yüksek piyasalar açısından kısa süreli işlemlerden alınacak olan verginin gelir etkisi yaratması da beklenebilecektir.

Verginin uygulanması açısından önemli bir husus ise uygulamanın küresel yaygınlıkta olmasının gerekliliğidir. Vergi oranının gelişmiş tüm piyasalar tarafından aynı oranda uygulanmaması halinde, sıcak para vergi oranı düşük olan diğer ülkelere yönelecek ve kısa süreli spekülasyon bu ülkelerde devam edebilecektir. Bu durumda ise Tobin Vergisinden beklenen ana hedefe ulaşılamayacaktır.  Ayrıca vergi oranının ne şekilde belirleneceği irdelenmesi gereken diğer bir husustur, zira vergi oranının çok düşük olması uygulamanın etkinliğini düşürecekken, yüksek belirlenmiş bir vergi oranı ise para piyasasında aşırı bir daralmaya kadar varabilecek sonuçlar doğurabilecektir.

  1. Tobin Vergisinin Türkiye'de Uygulanabilirliği

Özellikle son dönemlerde başta ABD olmak üzere gelişmiş ülkelerin 2008 küresel ekonomik kriz sonrası başlatmış oldukları genişleyici para politikalarının uygulanması neticesinde, bu ülkelerden çıkan sıcak para gelişmekte olan ülkelere yönelerek bu ülkelerde kısa sürede yüksek faiz getirisi elde etmiştir. Son dönemde ise ABD merkez bankası FED'in yapmış olduğu faiz artırımları ile birlikte, bir süredir gelişmekte olan ülkelerde bulunan fonlar gelişmiş ülkelere doğru yönelmeye başlamıştır. FED'in faiz artırım kararları sonrasında Avrupa Birliği Merkez Bankası da 2018 yıl sonu itibariyle genişleyici para politikasını terk edeceğini açıklamıştır. Bu bağlamda küresel ekonomiye bakıldığında sermaye hareketlerinin gelişmiş ülkelere doğru tekrar geriye döneceği öngörüsünde bulunulabilecektir.

Türkiye açısından son dönemde yaşanan kur hareketliliğinin Tobin Vergisi yoluyla önlenmesi önerisi son dönemde tartışılan konulardan birisi olmuştur. Türkiye ekonomisinde özellikle 2018 yılında yaşanan kur artışlarının önlenmesi için kısa vadeli döviz işlemlerinden vergi alınması durumunda, piyasalarda bulunan dövizin çıkışının hızlanması yönünde bir etki bırakacağı yorumu yapılabilecektir. Bu durumda ithalata dayalı üretim yapan sektörlerde finansman sorunları baş gösterebilecek ve bu durum üretimde daralmaya neden olarak ekonomik büyümeye negatif yönde etki edebilecektir. Bununla birlikte, ülkemizden olacak olası bir hızlı döviz çıkışı durumu, reel sektör açısından ilave bir kur baskısı oluşturarak üretim maliyetlerinin artmasına ve sonucunda enflasyonun yukarı yönlü yönelmesine sebep olabilecektir. Bu açıdan değerlendirildiğinde Tobin Vergisinin uygulanmasının, günümüz şartlarında Türkiye ekonomisi açısından faydadan çok zarar getirebileceği yorumu yapılabilecektir.

Teoride, Tobin Vergisi işlem hacmi yüksek ve organize olmuş piyasaların tamamında uygulanması durumunda etkili olacağı varsayımına dayanmaktadır. Pratikte bu verginin uygulama zorluğu 2009 yılında Brezilya tarafından uygulanmaya başlanan %2'lik finansal işlemler vergisi adı altında uygulanan bir tür Tobin Vergisinin daha sonra kaldırılmasıyla görülebilmektedir. Türkiye'nin tek başına bu vergiyi uygulaması durumunda ise ülkemizde bulunan yabancı paranın diğer ülkelere hızlıca yöneleceği öngörüsünde bulunmak zor olmayacaktır.

SONUÇ

Kısa süreli kar elde etme amacıyla gerçekleşen spekülatif sermaye hareketlerinin önlenmesi amacını taşıyan bir mali işlem vergisi olan Tobin Vergisinin, teoride tüm gelişmiş organize piyasalarda uygulanması halinde kur hareketliliğine son vererek uzun vadeli yatırımları teşvik edeceği öngörülmektedir. Son dönemde Türkiye'de yaşanan kur hareketliliğinin önüne geçilmesi için Tobin Vergisi uygulanması durumunda, ülkemizde bulunan yabancı paranın hızlıca diğer ülkelere yöneleceği ve sonucunda makroekonomik göstergelerde bozulmalara neden olacağı yorumu yapılabilecektir.

Footnote

1 "http://www.mahfiegilmez.com/2018/01/kur-savaslar-ticaret-savaslar-ve.html

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.

To print this article, all you need is to be registered on Mondaq.com.

Click to Login as an existing user or Register so you can print this article.

Authors
 
Some comments from our readers…
“The articles are extremely timely and highly applicable”
“I often find critical information not available elsewhere”
“As in-house counsel, Mondaq’s service is of great value”

Related Topics
 
Related Articles
 
Up-coming Events Search
Tools
Print
Font Size:
Translation
Channels
Mondaq on Twitter
 
Mondaq Sign Up
Gain free access to lawyers expertise from more than 250 countries.
 
Email Address
Company Name
Password
Confirm Password
Position
Industry
Mondaq Newsalert
Select Topics
Select Regions
Registration (you must scroll down to set your data preferences)

Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including your content preferences, for three primary purposes (full details of Mondaq’s use of your personal data can be found in our Privacy and Cookies Notice):

  • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting to show content ("Content") relevant to your interests.
  • To enable features such as password reminder, news alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
  • To produce demographic feedback for our content providers ("Contributors") who contribute Content for free for your use.

Mondaq hopes that our registered users will support us in maintaining our free to view business model by consenting to our use of your personal data as described below.

Mondaq has a "free to view" business model. Our services are paid for by Contributors in exchange for Mondaq providing them with access to information about who accesses their content. Once personal data is transferred to our Contributors they become a data controller of this personal data. They use it to measure the response that their articles are receiving, as a form of market research. They may also use it to provide Mondaq users with information about their products and services.

Details of each Contributor to which your personal data will be transferred is clearly stated within the Content that you access. For full details of how this Contributor will use your personal data, you should review the Contributor’s own Privacy Notice.

Please indicate your preference below:

Yes, I am happy to support Mondaq in maintaining its free to view business model by agreeing to allow Mondaq to share my personal data with Contributors whose Content I access
No, I do not want Mondaq to share my personal data with Contributors

Also please let us know whether you are happy to receive communications promoting products and services offered by Mondaq:

Yes, I am happy to received promotional communications from Mondaq
No, please do not send me promotional communications from Mondaq
Terms & Conditions

Mondaq.com (the Website) is owned and managed by Mondaq Ltd (Mondaq). Mondaq grants you a non-exclusive, revocable licence to access the Website and associated services, such as the Mondaq News Alerts (Services), subject to and in consideration of your compliance with the following terms and conditions of use (Terms). Your use of the Website and/or Services constitutes your agreement to the Terms. Mondaq may terminate your use of the Website and Services if you are in breach of these Terms or if Mondaq decides to terminate the licence granted hereunder for any reason whatsoever.

Use of www.mondaq.com

To Use Mondaq.com you must be: eighteen (18) years old or over; legally capable of entering into binding contracts; and not in any way prohibited by the applicable law to enter into these Terms in the jurisdiction which you are currently located.

You may use the Website as an unregistered user, however, you are required to register as a user if you wish to read the full text of the Content or to receive the Services.

You may not modify, publish, transmit, transfer or sell, reproduce, create derivative works from, distribute, perform, link, display, or in any way exploit any of the Content, in whole or in part, except as expressly permitted in these Terms or with the prior written consent of Mondaq. You may not use electronic or other means to extract details or information from the Content. Nor shall you extract information about users or Contributors in order to offer them any services or products.

In your use of the Website and/or Services you shall: comply with all applicable laws, regulations, directives and legislations which apply to your Use of the Website and/or Services in whatever country you are physically located including without limitation any and all consumer law, export control laws and regulations; provide to us true, correct and accurate information and promptly inform us in the event that any information that you have provided to us changes or becomes inaccurate; notify Mondaq immediately of any circumstances where you have reason to believe that any Intellectual Property Rights or any other rights of any third party may have been infringed; co-operate with reasonable security or other checks or requests for information made by Mondaq from time to time; and at all times be fully liable for the breach of any of these Terms by a third party using your login details to access the Website and/or Services

however, you shall not: do anything likely to impair, interfere with or damage or cause harm or distress to any persons, or the network; do anything that will infringe any Intellectual Property Rights or other rights of Mondaq or any third party; or use the Website, Services and/or Content otherwise than in accordance with these Terms; use any trade marks or service marks of Mondaq or the Contributors, or do anything which may be seen to take unfair advantage of the reputation and goodwill of Mondaq or the Contributors, or the Website, Services and/or Content.

Mondaq reserves the right, in its sole discretion, to take any action that it deems necessary and appropriate in the event it considers that there is a breach or threatened breach of the Terms.

Mondaq’s Rights and Obligations

Unless otherwise expressly set out to the contrary, nothing in these Terms shall serve to transfer from Mondaq to you, any Intellectual Property Rights owned by and/or licensed to Mondaq and all rights, title and interest in and to such Intellectual Property Rights will remain exclusively with Mondaq and/or its licensors.

Mondaq shall use its reasonable endeavours to make the Website and Services available to you at all times, but we cannot guarantee an uninterrupted and fault free service.

Mondaq reserves the right to make changes to the services and/or the Website or part thereof, from time to time, and we may add, remove, modify and/or vary any elements of features and functionalities of the Website or the services.

Mondaq also reserves the right from time to time to monitor your Use of the Website and/or services.

Disclaimer

The Content is general information only. It is not intended to constitute legal advice or seek to be the complete and comprehensive statement of the law, nor is it intended to address your specific requirements or provide advice on which reliance should be placed. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers make no representations about the suitability of the information contained in the Content for any purpose. All Content provided "as is" without warranty of any kind. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers hereby exclude and disclaim all representations, warranties or guarantees with regard to the Content, including all implied warranties and conditions of merchantability, fitness for a particular purpose, title and non-infringement. To the maximum extent permitted by law, Mondaq expressly excludes all representations, warranties, obligations, and liabilities arising out of or in connection with all Content. In no event shall Mondaq and/or its respective suppliers be liable for any special, indirect or consequential damages or any damages whatsoever resulting from loss of use, data or profits, whether in an action of contract, negligence or other tortious action, arising out of or in connection with the use of the Content or performance of Mondaq’s Services.

General

Mondaq may alter or amend these Terms by amending them on the Website. By continuing to Use the Services and/or the Website after such amendment, you will be deemed to have accepted any amendment to these Terms.

These Terms shall be governed by and construed in accordance with the laws of England and Wales and you irrevocably submit to the exclusive jurisdiction of the courts of England and Wales to settle any dispute which may arise out of or in connection with these Terms. If you live outside the United Kingdom, English law shall apply only to the extent that English law shall not deprive you of any legal protection accorded in accordance with the law of the place where you are habitually resident ("Local Law"). In the event English law deprives you of any legal protection which is accorded to you under Local Law, then these terms shall be governed by Local Law and any dispute or claim arising out of or in connection with these Terms shall be subject to the non-exclusive jurisdiction of the courts where you are habitually resident.

You may print and keep a copy of these Terms, which form the entire agreement between you and Mondaq and supersede any other communications or advertising in respect of the Service and/or the Website.

No delay in exercising or non-exercise by you and/or Mondaq of any of its rights under or in connection with these Terms shall operate as a waiver or release of each of your or Mondaq’s right. Rather, any such waiver or release must be specifically granted in writing signed by the party granting it.

If any part of these Terms is held unenforceable, that part shall be enforced to the maximum extent permissible so as to give effect to the intent of the parties, and the Terms shall continue in full force and effect.

Mondaq shall not incur any liability to you on account of any loss or damage resulting from any delay or failure to perform all or any part of these Terms if such delay or failure is caused, in whole or in part, by events, occurrences, or causes beyond the control of Mondaq. Such events, occurrences or causes will include, without limitation, acts of God, strikes, lockouts, server and network failure, riots, acts of war, earthquakes, fire and explosions.

By clicking Register you state you have read and agree to our Terms and Conditions