Turkey: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu Çerçevesinde Tahkim Sözleşmesi ve Mahkemelerin Tahkim Yargılamasındaki Rolü

Last Updated: 18 December 2018
Article by Abdulkadir Guzeloglu and Tarik Kurban

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda ("HMK") yer alan tahkim hükümleri, MTK'nın tanımladığı anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklar hakkında uygulanmaktadır.

HMK'da Yer Alan Tahkim Hükümlerinin Uygulama Alanı

Türk hukuk mevzuatında tahkim kurumu birçok anlaşma ve kanun tarafından düzenlenmektedir. 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu ("MTK"), 5894 sayılı Türkiye Futbol Federasyonu Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun, 3289 sayılı Spor Genel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun, 1958 tarihli Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi Hakkında New York Konvansiyonu, 1965 tarihli Devletler ve Diğer Devletlerin Vatandaşları Arasındaki Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümlenmesi Hakkında Konvansiyon bunlardan en önemlileridir.

HMK'da yer alan tahkim hükümleri, MTK'nın tanımladığı anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklar hakkında uygulanmaktadır. UNCITRAL ("UNITED NATIONS COMMISSION ON INTERNATIONAL TRADE LAW") tarafından hazırlanan 1985 tarihli Uluslararası Ticaret Tahkimi Model Kanunu'nun  ("Model Law on International Commercial Arbitration") ("Model Kanun") kuralları ile uyumlu olarak hazırlanan HMK tahkim hükümleri, yabancılık unsuru içermeyen tahkim yargılamalarının ana çerçevesini oluşturmaktadır.

HMK'nın 408'inci maddesi ile tahkime elverişli uyuşmazlıklar bakımından iki sınırlama getirilmektedir. Buna göre taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklar veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıkların tahkim yolu ile halli bu madde hükmü uyarınca mümkün değildir.

Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklar mülkiyet hakkı, rehin hakkı, taşınmaz yükü, irtifak hakkı, oturma hakkı, üst hakkı, kaynak hakkı ve geçit hakları olarak sıralanabilmektedir. Kiraya ilişkin uyuşmazlıklar gibi taşınmaz mallara ilişkin olan fakat ayni bir haktan kaynaklanmayan uyuşmazlıklarda ise halinde tahkim yoluna başvurulması mümkündür.

408'inci maddede yer alan diğer ise iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar hakkındadır. Doktrinde çoğunluk görüş uyarınca, iki tarafın iradelerine tabi olmayan işler ifadesi ile kamu düzenine ilişkin hususların kastedildiği kabul edilmektedir.

HMK Çerçevesinde Tahkim Sözleşmesi

HMK'nın 416'ncı maddesi uyarınca tahkim sözleşmesini, tarafların, sözleşme veya sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlıkların tamamı veya bir kısmının çözümünün hakem veya hakem kuruluna bırakılması hususunda yaptıkları anlaşma olarak tanımlamaktadır. Tahkim sözleşmesi ayrı bir sözleşme olarak akdedilebileceği gibi, taraflar arasında akdedilen bir sözleşmeye tahkim şartı eklenmesi suretiyle de akdedilebilmektedir.

Tahkim yargılamasına konu uyuşmazlığın sözleşmeden kaynaklanabileceği gibi, sözleşmeden kaynaklanmayan uyuşmazlıklarında tahkime konu olması mümkündür. Bu çerçevede haksız fiilden, sebepsiz zenginleşmeden veya vekaletsiz iş görmeden kaynaklı tazminat ve alacak talepleri tahkime konu edilebilmektedir.

HMK tahkim sözleşmesinin yazılı olarak yapılmasını bir geçerlilik şartı olarak düzenlenmektedir. HMK yazılı şekil şartının hangi hallerde gerçekleştirildiğini örnekleme yolu ile saymaktadır. Buna göre Tahkim sözleşmesinin taraflarca imzalanmış yazılı bir belgeye veya taraflar arasında teati edilen mektup, telgraf, teleks, faks gibi bir iletişim aracına veya elektronik ortama geçirilmiş olması ya da dava dilekçesinde yazılı bir tahkim sözleşmesinin varlığının iddia edilmesine davalının verdiği cevap dilekçesinde itiraz edilmemiş olmasının yeterli olduğunu belirtmektedir. Ayrıca, 6098 sayılı Türk Borçlar Hukukundaki şekil şartına ilişkin prensiplerin, bu kurallar ile çelişmediği ölçüde uygulanabilir olduğu madde gerekçesinde ifade edilmektedir.

Bunlara ek olarak, Asıl sözleşmenin bir parçası hâline getirilmek amacıyla tahkim şartı içeren bir belgeye yollama yapılması hâlinde de geçerli bir tahkim sözleşmesinin yapılmış sayılacağı ifade edilmektedir. Böylelikle uluslararası ticari anlaşmalar kapsamında yaygın bir şekilde yapılan atıf yolu ile tahkim sözleşmeleri HMK hükümlerince de geçerli olmaktadır.

HMK ayrıca tahkim sözleşmesine karşı, asıl sözleşmenin geçerli olmadığı veya tahkim sözleşmesinin henüz doğmamış olan bir uyuşmazlığa ilişkin olduğu itirazında bulunulamayacağını belirterek tahkim sözleşmesinde "Ayrılabilirlik Prensibi (Doctrine of Separability)"ni açıkça benimsemektedir. Ayrılabilirlik prensibine göre asıl sözleşmenin geçersiz olduğu iddiası, o sözleşmenin bir parçası olsa bile tahkim şartına karşı ileri sürülememektedir.

HMK'nın 422'nci maddesi tahkim hukukunun temel prensiplerinden birisi olan "Competence-Competence" ilkesine uygun olarak hakem veya hakem kurulu, tahkim sözleşmesinin mevcut veya geçerli olup olmadığına ilişkin itirazlar da dâhil olmak üzere, kendi yetkisi hakkında karar verebileceğini belirtmektedir. Böylelikle tahkim şartının geçersizliğini ileri sürerek tahkimin bertaraf edilmesi veya yargılama sürecinin uzatılması engellenmektedir.

HMK'ya göre Hakem veya hakem kurulu, yetkisizlik itirazını, ön sorun şeklinde incelemeli ve karara bağlamalıdır. Bu ön inceleme neticesinde kendisinin yetkili olduğuna karar verirse, tahkim yargılamasını sürdüreceğini ve davayı karara bağlayacağını ifade etmektedir.

HMK ayrıca yetki ve yetki aşımı itirazlarının ileri sürülmelerini de yargılama sürecinin uzamaması için, özel olarak düzenlemektedir. Buna göre Hakem veya hakem kurulunun yetkisizliğine ilişkin itirazın, en geç cevap dilekçesinde yapılması ve hakem veya hakem kurulunun yetkisini aştığına ilişkin itirazların ise derhal yapılması gerektiği belirtilmektedir.

HMK Kapsamında Mahkemelerin Tahkim Yargılamasındaki Rolü

HMK'nın 411'inci maddesi, ancak açıkça belirtilmiş hallerde mahkemelerin tahkim yargılamasına yardım edebileceğini belirtmektedir. UNCITRAL Model Kanun'un 5'inci maddesi ile özdeş olan bu hüküm ile mahkemelerin yorum yoluyla tahkim yargılamasındaki rollerini genişletmelerinin önüne geçilmesi amaçlanmaktadır.

HMK'nın 413'üncü maddesi ile tahkim sözleşmesinin konusunu oluşturan bir uyuşmazlıkla ilgili davanın mahkemede açılmış olması halinde tahkim itirazının bir ilk itiraz olarak sunulacağını ve bu itiraz neticesinde geçerli ve uygulanabilir bir tahkim sözleşmesinin bulunduğunun tespitinin mahkeme tarafından yapılacağı belirtilmektedir.

HMK'nın 414'üncü maddesi hakem veya hakem kurulunun ya da taraflarca görevlendirilecek bir başka kişinin zamanında veya etkin olarak hareket edemeyecek olduğu hâllerde, taraflardan birinin ihtiyati tedbir veya delil tespiti için mahkemeye başvurabileceğini belirtmektedir. HMK'nın bu hükmü UNCITRAL Model Kanunu'nun 17 J ile benzer esaslara  dayanmaktadır. Ancak Model Kanun mahkemenin buna ilişkin vereceği kararlarda kendi usul prosedürüne uygun fakat uluslararası tahkim yargılamasının özel niteliklerini dikkate alması gerektiğini belirtmektedir.

HMK'nın 414'üncü maddesi ayrıca, UNCITRAL Model Kanunu'nun 17 H ve devamı hükümleri ile uyumlu olarak, mahkeme hakem veya hakem kurulunca verilen tedbir kararının, geçerli bir tahkim sözleşmesinin var olması kaydıyla taraflardan birinin talebi üzerine icra edilebilirliğine karar vereceğini de belirtilmektedir.

HMK'nın 416'ncı maddesi uyarınca tarafların hakem seçimi noktasında anlaşamamaları halinde, taraflardan birinin başvurusu üzerine mahkemenin hakem seçeceğini hüküm altına almaktadır. Aynı madde 3 hakem tarafından yürütülecek tahkim yargılamalarında, taraflarca seçilen iki hakemin otuz gün içerisinde üçüncü hakemi belirleyememeleri halinde taraflardan birinin talebi üzerine mahkemece üçüncü hakemin belirleneceği ifade etmektedir. HMK'nın bu hükmü UNCITRAL Model Kanunu'nun 11(3) numaralı maddesi ile özdeş olarak hazırlanmıştır.

HMK'nın 418'inci maddesinde seçilen hakemin veya hakem kurulunun tümünün ya da karar çoğunluğunu ortadan kaldıracak sayıda hakemin reddi için ancak mahkemeye başvurulabileceği belirtilmektedir.

HMK'nın 420'nci maddesine göre, taraflar arasında hakemin çekilmesini gerektiren sebeplerin varlığı konusunda uyuşmazlık çıkması halinde, taraflardan birinin mahkemeden hakemin yetkisinin sona erdirilmesi konusunda karar verilmesini isteyebilmektedir. Maddede aynı zamanda bu konuda verilen kararın kesin olduğu belirtilmektedir.

HMK'nın 427'nci maddesi hükmüne göre, Tahkim süresi, tarafların anlaşmasıyla; anlaşamamaları hâlinde ise taraflardan birinin başvurusu üzerine mahkemece uzatılabilmektedir. Mahkemenin bu konuda verdiği karar kesindir.

HMK'nın 432'nci maddesi uyarınca Taraflardan biri, hakem veya hakem kurulunun onayı ile delillerin toplanmasında mahkemeden yardım isteyebilmektedir. Bu hüküm UNCITRAL Model Kanunu'nun 27'nci maddesi ile özdeştir.

Bunlarla birlikte hakem yargılamasının iptali ve tahkimde yargılamanın iadesi davaları da mahkemeler nezdinde görülmektedir.

Mahkeme tarafından tahkim yargılamasına ilişkin yapılacak işlerde görevli ve yetkili mahkeme, konusuna göre tahkim yeri asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesi olarak belirlenmektedir. Tahkim yerinin belirlenmemiş olması halinde ise görevli mahkeme, konusuna göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesi, yetkili mahkeme ise davalının Türkiye'deki yerleşim yeri, oturduğu yer veya işyeri mahkemesi olmaktadır.

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.

To print this article, all you need is to be registered on Mondaq.com.

Click to Login as an existing user or Register so you can print this article.

Authors
 
Some comments from our readers…
“The articles are extremely timely and highly applicable”
“I often find critical information not available elsewhere”
“As in-house counsel, Mondaq’s service is of great value”

Related Topics
 
Related Articles
 
Up-coming Events Search
Tools
Print
Font Size:
Translation
Channels
Mondaq on Twitter
 
Register for Access and our Free Biweekly Alert for
This service is completely free. Access 250,000 archived articles from 100+ countries and get a personalised email twice a week covering developments (and yes, our lawyers like to think you’ve read our Disclaimer).
 
Email Address
Company Name
Password
Confirm Password
Position
Mondaq Topics -- Select your Interests
 Accounting
 Anti-trust
 Commercial
 Compliance
 Consumer
 Criminal
 Employment
 Energy
 Environment
 Family
 Finance
 Government
 Healthcare
 Immigration
 Insolvency
 Insurance
 International
 IP
 Law Performance
 Law Practice
 Litigation
 Media & IT
 Privacy
 Real Estate
 Strategy
 Tax
 Technology
 Transport
 Wealth Mgt
Regions
Africa
Asia
Asia Pacific
Australasia
Canada
Caribbean
Europe
European Union
Latin America
Middle East
U.K.
United States
Worldwide Updates
Registration (you must scroll down to set your data preferences)

Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including your content preferences, for three primary purposes (full details of Mondaq’s use of your personal data can be found in our Privacy and Cookies Notice):

  • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting to show content ("Content") relevant to your interests.
  • To enable features such as password reminder, news alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
  • To produce demographic feedback for our content providers ("Contributors") who contribute Content for free for your use.

Mondaq hopes that our registered users will support us in maintaining our free to view business model by consenting to our use of your personal data as described below.

Mondaq has a "free to view" business model. Our services are paid for by Contributors in exchange for Mondaq providing them with access to information about who accesses their content. Once personal data is transferred to our Contributors they become a data controller of this personal data. They use it to measure the response that their articles are receiving, as a form of market research. They may also use it to provide Mondaq users with information about their products and services.

Details of each Contributor to which your personal data will be transferred is clearly stated within the Content that you access. For full details of how this Contributor will use your personal data, you should review the Contributor’s own Privacy Notice.

Please indicate your preference below:

Yes, I am happy to support Mondaq in maintaining its free to view business model by agreeing to allow Mondaq to share my personal data with Contributors whose Content I access
No, I do not want Mondaq to share my personal data with Contributors

Also please let us know whether you are happy to receive communications promoting products and services offered by Mondaq:

Yes, I am happy to received promotional communications from Mondaq
No, please do not send me promotional communications from Mondaq
Terms & Conditions

Mondaq.com (the Website) is owned and managed by Mondaq Ltd (Mondaq). Mondaq grants you a non-exclusive, revocable licence to access the Website and associated services, such as the Mondaq News Alerts (Services), subject to and in consideration of your compliance with the following terms and conditions of use (Terms). Your use of the Website and/or Services constitutes your agreement to the Terms. Mondaq may terminate your use of the Website and Services if you are in breach of these Terms or if Mondaq decides to terminate the licence granted hereunder for any reason whatsoever.

Use of www.mondaq.com

To Use Mondaq.com you must be: eighteen (18) years old or over; legally capable of entering into binding contracts; and not in any way prohibited by the applicable law to enter into these Terms in the jurisdiction which you are currently located.

You may use the Website as an unregistered user, however, you are required to register as a user if you wish to read the full text of the Content or to receive the Services.

You may not modify, publish, transmit, transfer or sell, reproduce, create derivative works from, distribute, perform, link, display, or in any way exploit any of the Content, in whole or in part, except as expressly permitted in these Terms or with the prior written consent of Mondaq. You may not use electronic or other means to extract details or information from the Content. Nor shall you extract information about users or Contributors in order to offer them any services or products.

In your use of the Website and/or Services you shall: comply with all applicable laws, regulations, directives and legislations which apply to your Use of the Website and/or Services in whatever country you are physically located including without limitation any and all consumer law, export control laws and regulations; provide to us true, correct and accurate information and promptly inform us in the event that any information that you have provided to us changes or becomes inaccurate; notify Mondaq immediately of any circumstances where you have reason to believe that any Intellectual Property Rights or any other rights of any third party may have been infringed; co-operate with reasonable security or other checks or requests for information made by Mondaq from time to time; and at all times be fully liable for the breach of any of these Terms by a third party using your login details to access the Website and/or Services

however, you shall not: do anything likely to impair, interfere with or damage or cause harm or distress to any persons, or the network; do anything that will infringe any Intellectual Property Rights or other rights of Mondaq or any third party; or use the Website, Services and/or Content otherwise than in accordance with these Terms; use any trade marks or service marks of Mondaq or the Contributors, or do anything which may be seen to take unfair advantage of the reputation and goodwill of Mondaq or the Contributors, or the Website, Services and/or Content.

Mondaq reserves the right, in its sole discretion, to take any action that it deems necessary and appropriate in the event it considers that there is a breach or threatened breach of the Terms.

Mondaq’s Rights and Obligations

Unless otherwise expressly set out to the contrary, nothing in these Terms shall serve to transfer from Mondaq to you, any Intellectual Property Rights owned by and/or licensed to Mondaq and all rights, title and interest in and to such Intellectual Property Rights will remain exclusively with Mondaq and/or its licensors.

Mondaq shall use its reasonable endeavours to make the Website and Services available to you at all times, but we cannot guarantee an uninterrupted and fault free service.

Mondaq reserves the right to make changes to the services and/or the Website or part thereof, from time to time, and we may add, remove, modify and/or vary any elements of features and functionalities of the Website or the services.

Mondaq also reserves the right from time to time to monitor your Use of the Website and/or services.

Disclaimer

The Content is general information only. It is not intended to constitute legal advice or seek to be the complete and comprehensive statement of the law, nor is it intended to address your specific requirements or provide advice on which reliance should be placed. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers make no representations about the suitability of the information contained in the Content for any purpose. All Content provided "as is" without warranty of any kind. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers hereby exclude and disclaim all representations, warranties or guarantees with regard to the Content, including all implied warranties and conditions of merchantability, fitness for a particular purpose, title and non-infringement. To the maximum extent permitted by law, Mondaq expressly excludes all representations, warranties, obligations, and liabilities arising out of or in connection with all Content. In no event shall Mondaq and/or its respective suppliers be liable for any special, indirect or consequential damages or any damages whatsoever resulting from loss of use, data or profits, whether in an action of contract, negligence or other tortious action, arising out of or in connection with the use of the Content or performance of Mondaq’s Services.

General

Mondaq may alter or amend these Terms by amending them on the Website. By continuing to Use the Services and/or the Website after such amendment, you will be deemed to have accepted any amendment to these Terms.

These Terms shall be governed by and construed in accordance with the laws of England and Wales and you irrevocably submit to the exclusive jurisdiction of the courts of England and Wales to settle any dispute which may arise out of or in connection with these Terms. If you live outside the United Kingdom, English law shall apply only to the extent that English law shall not deprive you of any legal protection accorded in accordance with the law of the place where you are habitually resident ("Local Law"). In the event English law deprives you of any legal protection which is accorded to you under Local Law, then these terms shall be governed by Local Law and any dispute or claim arising out of or in connection with these Terms shall be subject to the non-exclusive jurisdiction of the courts where you are habitually resident.

You may print and keep a copy of these Terms, which form the entire agreement between you and Mondaq and supersede any other communications or advertising in respect of the Service and/or the Website.

No delay in exercising or non-exercise by you and/or Mondaq of any of its rights under or in connection with these Terms shall operate as a waiver or release of each of your or Mondaq’s right. Rather, any such waiver or release must be specifically granted in writing signed by the party granting it.

If any part of these Terms is held unenforceable, that part shall be enforced to the maximum extent permissible so as to give effect to the intent of the parties, and the Terms shall continue in full force and effect.

Mondaq shall not incur any liability to you on account of any loss or damage resulting from any delay or failure to perform all or any part of these Terms if such delay or failure is caused, in whole or in part, by events, occurrences, or causes beyond the control of Mondaq. Such events, occurrences or causes will include, without limitation, acts of God, strikes, lockouts, server and network failure, riots, acts of war, earthquakes, fire and explosions.

By clicking Register you state you have read and agree to our Terms and Conditions