Turkey: 3 Aralık Dünya Engelliler Günü'nde Engellilerin Toplumsal Hayata Katılımda Erişim Hakkı

Last Updated: 3 December 2018
Article by Adem Akkır

 Günümüzde uzun metinlerin ne yazık ki okunmaması nedeniyle yazıma engelliler ile ilgili istatistiki verilerle başlayıp ve devamında bu veriler ışığında Türkiye özelinde engelli nüfusun kamusal ve özel sektör tarafından sunulan hizmetlere erişebilirlik sorununa değineceğim.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre Dünya nüfusunun yaklaşık  %15' yani 1 Milyardan fazla kişi çeşitli yeti yitimi nedeniyle engelli durumunda, 720 milyon yetişkin engelli içinde de 190 Milyon şiddetli engelli, yine 93 milyon çocuk engelli içinde de 13 milyonu ağır engelli durumunda,

Türkiye'de ise en kapsamlı araştırma 2011 yılında yapılmış olup TÜİK verilerine göre nüfusun %6,9'u engelli, günümüze uyarlarsak bu da ülkemizde 5,5 milyondan fazla engellinin bulunduğu anlamına gelmektedir.

Aşağıda tabloyu TÜİK verilerinden engellilere yöneltilen sorular neticesi alınan cevaplardan derleyerek hazırladım. Dikkatlice incelendiğinde hepimizi rahatsız edecek sonuçları barındırıyor ki rahatsız etmeli de. Engellilerin oturduğu binaların, sokakta dolaştığımız kaldırımların %66'sı, kamu binaları, postane, banka, dükkan, market ve mağazaların %60'a yakını engellilerin erişimine uygun değil.

Uygunluğu bir kenara koydum, engelliler tarafından spor tesisleri, sinema, park ve yeşil alan ile tatil yerlerinin engellilerin erişimine uygun olup olmadığına dair fikri dahi yok (Örn. Tatil yerleri ve oteller %64,6), nedeni ise çok basit çünkü engelliler bu yerlere gidemiyor. Ara sıra engellilere yönelik köklü çözümlerden uzak ve ne saikle yapıldığı belli olmayan çeşitli organizasyonlar yapılarak engelli kişiler tatil yerleri ve otellere götürülmekte ve bu yapılanlarda sanki aya füze fırlatılmış gibi sosyal medya araçları dahil çeşitli medya araçları ile şov haline dönüştürülmektedir.

Kaynak: TÜİK, 2010: 27

Meseleye bakış açımızı Üniversite çerçevesinde ortaya koymak gerekirse yine Türkiye'de yapılan araştırmaya göre 92 Üniversitenin %55.3'ünde engelli bireylerin bilgiye erişimini mümkün kılacak herhangi bir destek teknolojisi yer almıyor, 94 üniversitenin yalnızca %19.1'i internet sitelerinin erişilebilirlik kurallarına uygun olarak tasarlandığını belirtiyor, 82 üniversitenin %60.9'unda sosyal hizmet uzmanı, işaret dili bilen personel gibi engellilik alanına yönelik görevliler bulunmuyor. (Kaynak: http://www.eged.org/node/204)

Anayasa'mızca devletin dezavantajlı kesimde bulunan bireylerin önündeki engelleri kaldırmak ve sosyal yardımlardan yararlanmalarını sağlamak için gerekli önlemleri alması ödevlerinden birisi olduğu, ayrıca yine Anayasa'mıza göre çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler yine eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı lakırdılarına hiç girmeyeceğim. Ancak bilinmelidir ki Anayasa bir toplumsal sözleşmedir ve bu toplumsal sözleşmenin tarafları içerisinde belki de en büyük azınlığa sahip olan engelliler tarafından Devlete bir yükümlülük verilmiştir. Bu yükümlülüğe göre Devletin engellilerin toplum yaşamına eşit katılımı için;

  • Engellilerin sahip oldukları hak ve yükümlülükler konusunda birey, aile ve toplumun bilinçlendirilmesi, tıbbi bakım ve rehabilitasyonlarının sağlanması, günlük yaşamlarında kendi başlarına yaşayabilme kapasitelerinin arttırılması,
  • Bilgi, hizmet ve fiziksel çevre koşullarının ulaşılabilir hale getirilmesi, doğumdan başlayarak okul öncesi, okul çağı ve yetişkinleri kapsayacak biçimde eğitimde fırsat eşitliği sağlanması,
  • İstihdamın, mesleki eğitim ve rehabilitasyonla birlikte gerçekleştirilmesi, istihdam alanlarının kullanım uygunluğunun sağlanması ve teknolojiye uygun alet ve cihazların engellilerce elde edilmesini kolaylaştırıcı önlemlerin alınması,
  • Engellilerin sosyal güvenlikleri ile gelirlerinin korunması, aile hayatı ve kişisel bütünlükleri ile kültür, eğlence, spor ve din alanlarına tam katılımlarının sağlanması,
  • Engellilere ilişkin plan ve programlar ile ekonomik ve sosyal statülerini etkileyen tüm kararların alınması sırasında engellilerin katılımının sağlanmasına,

yönelik tedbirleri alması gerekmektedir. (Özürlüler İdaresi Başkanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname)

Ancak uygulamada kağıt üzerinde benimsenen bu tedbirlerin fiiliyatta çeşitli nedenlerle ne yazık ki gerçekleştirilmediğini de görüyoruz. Oysa ki "Engellilerin insan haysiyetine saygı gösterilmesi, onun en doğal hakkıdır. Engelli kişilerin sakatlık veya noksanlıklarının sebebi, durumu ve ciddiyeti ne olursa olsun, aynı yaştaki sağlam arkadaşlarının sahip oldukları düzgün yaşama koşullarının mümkün olduğu kadar normal ölçüde ve çok miktarda sahip olmak haklarıdır." (BM, 1975).

Devlet ve özel teşebbüs eliyle sunulan hizmet ve faaliyetlerin pek çoğu halen engelliler göz ardı edilerek dizayn edilmektedir. Nüfusumuzun büyük bir çoğunluğu kentlerde yaşamakta ve buna paralel olarak engelli nüfusun %75'ninde kentsel alanda yaşamını sürdürdüğü göz önüne alındığında erişebilirlik, ulaşılabilirlik, istihdam olanakları ile sağlık ve eğitim gibi hizmetlerde kentlerde kümelenmektedir. Böyle olunca kent hayatında engellileri yönelik planlarda önem kazanmaktadır. 

Belediyelerimizce de benimsenen Avrupa Kentsel Şartı'na göre  "her kentlinin en temel hakkı, kentteki tüm sosyal etkinlik ve olanaklara, yaş, ırk, bedensel ve zihinsel kabiliyetlerine bakılmaksızın, kendi özgür iradeleriyle erişim hakkın sahiptir." denilerek kentlerde yapılacak yenilik ve geliştirmelerde engellileri de kapsayan düzenlemelere yer verilmesi ilke olarak benimsenmiştir.

Belediyelerin ise bu düzenlemeleri özellikle planlama noktasında tek başına karar vermesi ve yapması mümkün değildir. Bu anlamda Birleşmiş Milletler (BM) Engelli Bireylerin Hakları Sözleşmesinde de kabul edildiği üzere kentlerde engelli politikalarını oluşturulması ve uygulanması safhasında sivil toplum örgütlerinin ve uzmanların bu süreçlere katılımı sağlanmalıdır. 5393 sayılı Belediye Kanunu'nunda da sivil toplum örgütlerinin desteğini sağlamak için engelli dernekleri ve vakıfların işbirliği yapılabileceği (-bileceği değil -cağı olmalıydı) ve gönüllü kişilerin katılımının sağlanması gerekliliği vurgulanmıştır. Yine belirli kriterleri karşılayan kentlerde kurulması öngörülen kent konseylerinde oluşturulacak engelli meclislerine sivil toplum örgütlerinin katılımı, Büyükşehir Belediyesi Kanunu uyarınca kurulması öngörülen engelli hizmet birimlerinin faaliyetlerini de yine sivil toplum örgütleriyle iş birliği halinde sürdüreceği kabul edilmiştir.

Günümüzde umut veren uygulamalar geliştirilse de (Örneğin İşitme ve görme engelli vatandaşların ALO 153 Çağrı Merkezine bağlanarak istek, talep ve şikayetlerinin interaktif olarak işaret, görme engelli vatandaşların ise, Braille alfabesi olmayan yer ya da ürünlerde sistem üzerinden destek alması sağlanması gibi.) hala engellilerin günlük yaşadığı pek çok sorunun temelinde yerel yönetim uygulamalarında engellileri yönelik fikir eksikliği yatmaktadır. Oysa ki 5393 sayılı Belediye Kanunu ile Belediye yönetimlerine; engellilerin toplum yaşamına katılımına yönelik uygulamaları geliştirme, yürütme, denetleme, sosyal hizmet ve yardımlar için bütçe ayırma, danışmanlık, sosyal ve mesleki rehabilitasyon hizmetleri verme ödevleri yüklenmiştir.

Belediyelerin engelliler açısından en önemli görevlerinden biride yazımız konusu olan erişebilirlikle ilgilidir. 5378 sayılı kanunun geçici 2. maddesi, tüm resmî yapıların, yolların, kaldırımların, tüm açık alanların ve tesislerin erişebilir hale getirilmesi önemli oranda belediyelerin sorumluluğundadır.

Engellilere yönelik hizmetlerde yaşanan aksaklıkların önemli bir kısmı hizmet ve kaynak bölüşümü gibi meselelerle bağlantılıdır. Özellikle geniş coğrafyalarda hizmet veren büyük belediyelerin kaynak sorunları, sürekli ertelenen yasal gereklilikler, denetimde eksiklikler nedeniyle hizmetler düzenli olarak verilememektedir. Özellikle kırsal alanda erişebilirlik sorunlarının çözümü sürekli olarak ötelenmektedir. Yine bu bölgelerde engellilerin tespiti, bakımı gibi meselelerde de ciddi sorunlar bulunmaktadır. (Kaynak: Cenay BABAOĞLU, TESAM Akademi Dergisi, Nisan - April 2018. Yerel Yönetimler Özel Sayısı, 79,110)

Oysa ki engellilerin durumuna uygun biçimde kaynaklara erişim sağlandığında dezavantajın, avantaja çevrildiği harika örnekler bulunmaktadır. Bu doğrultuda dünyada erişim olanağı sağlanınca neler başarabileceğini göstermiş olan Profesör Stephen W Hawking açıklamalarını okumak yeterli olacaktır.

"Engelli olmanın başarıya mani olmasına gerek yok. Yetişkin hayatımın neredeyse tamamını motor nöron hastalığı ile geçirdim. Ama bu hastalık beni astrofizik alanında önemli bir kariyer ve mutlu bir aile sahibi olmaktan alıkoyamadı.

Dünya engellilik raporunu okurken raporu kendi deneyimim ile çok alakalı buldum. Ben birinci sınıf tıbbi bakıma erişimden istifade ettim. Konforlu ve onurlu bir biçimde yaşamamı ve çalışmamı kişisel asistanlarımdan oluşan ekibe borçluyum. Evim ve iş yerim benim için kolaylıkla erişilebilir hale getirildi. Bilgisayar uzmanlarının desteği sayesinde derslerimi ve makalelerimi hazırlamama ve farklı dinleyici kitleleri ile iletişime geçmeme imkan tanıyan desteklenmiş bir iletişim sistemine ve konuşma sentezleyicisine kavuştum" Profesör Stephen W. Hawking, Dünya Sağlık Örgütü , Dünya Engellilik Raporu, Yönetici Özetinden 2011

Erişim hakkının ne kadar önemli olduğuna ilişkin bir diğer örneği ise yine konuyu araştırırken rastladığım, değerli meslektaşım Av. Müjgan Bilgen Özen'in anısını anlattığı yazının bir bölümüne yazımda değiştirmeden yer vererek göstermek istiyorum.

"Ağır ceza mahkemesinin başkanı, duruşma anında suç nedeniyle mağdurun ruh ve beden sağlığının bozulup bozulmadığına ilişkin Adli Tıp Kurumu Başkanlığı'ndan istenen raporun dosyaya geldiğini söyledi. Sonra da sanık vekillerine ve bana dönerek:


Arkadaşlar; dosyayı bu gün karara çıkaracağım. Ben, duruşma tutanağını kâtibe yazdırırken sizler de raporu inceleyerek rapor hakkında görüşlerinizi sözlü olarak bu duruşmada belirtin. Zira duruşmayı başka bir tarihe kesinlikle ertelemeyeceğim." dedi.


Uzun zamandır Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı'nın avukatlığını yapmam ve sürekli ceza mahkemelerinde dosyalarımın olması nedeniyle başkan beni çok iyi tanıyor ve görmediğimi de biliyordu. Sonra bana dönerek;


"Avukat hanım, siz de tercihinizi hemen yapın. Ya raporu savcı beyle birlikte inceleyin. Yani raporu o size okusun ya da başka çözümünüzü yaratın." dedi. O an ben yapabileceklerimi hızlıca düşünmeye başladım. Çözüme yönelik üç seçeneğim vardı. Bunlar:


1.      Hukuk biriminde takip görevlisi olarak çalışan ve sürekli adliyede bulunan kurum personeli mesai arkadaşımı hemen yanıma çağırabilir, ondan alçak sesle raporu bana okumasını isteyebilirdim.


2.      Başkan beyin önerisini kabul edebilir yanımda kürsüde oturan savcının bana raporu okumasını rica edebilirdim.


3.      Yanımda bilgisayarım ve taşınabilir belleğim bulunuyordu. Bunları kullanarak bağımsız bir şekilde kimseye ihtiyaç duymadan kendim raporu rahat rahat inceleyebilir, hatta önemsediğim yerlerin üzerinden istediğim kadar tekrar geçebilirdim.


Hızlıca düşündüm. Çünkü en doğru olanı yapmak istiyordum. Sonra başkana döndüm ve taşınabilir belleğimi ona uzatıp ondan raporu belleğime attırmasını rica ettim. Kâtip hanım bilgisayarda da kayıtlı olan raporu belleğime atarak bana getirdi. Ben de tıpkı diğer avukatlar gibi raporu inceleyerek görüşlerimi sözlü olarak ifade ettim. Kuşkusuz bu seçeneği tercih etmemin nedeni, engellilerin önüne engel olarak koyulan nedenlerin ortadan kalkması halinde onların da aynı başarılı çalışmaları tıpkı engelli olmayan bireyler gibi yapabileceklerini orada olanlara göstermekti." Av.Müjgan Bilgen Özgen, https://eeeh.engelsizerisim.com/yazi/30/engellilerin_adalete_erisim_hakki#sosyal

Tamamını ise okumanızı veya dinlemenizi tavsiye ederim, özellikle engelli bireylerin adalete erişimde yaşadıkları sorunlarla ilgili çarpıcı örnekler ve açıklamalar barındırıyor.

Yazıma Profesör Stephen W. Hawking  Dünya Engellilik Raporunda ifade ettiği gibi Toplumsal yaşama katılımın önündeki engelleri kaldırmak ve engelli insanların sahip olduğu büyük potansiyeli ortaya çıkarmak için yeterli kaynak ve uzmanlığı bu konuya vakfetmenin aynı zamanda ahlaki sorumluluğumuz olduğunu söyleyerek bitiriyorum.

3 Aralık Dünya Engelliler gününde en başta zihnimizdeki engelleri kaldıralım, biraz daha gayret...

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.

To print this article, all you need is to be registered on Mondaq.com.

Click to Login as an existing user or Register so you can print this article.

Authors
 
Some comments from our readers…
“The articles are extremely timely and highly applicable”
“I often find critical information not available elsewhere”
“As in-house counsel, Mondaq’s service is of great value”

Related Topics
 
Related Articles
 
Up-coming Events Search
Tools
Print
Font Size:
Translation
Channels
Mondaq on Twitter
 
Register for Access and our Free Biweekly Alert for
This service is completely free. Access 250,000 archived articles from 100+ countries and get a personalised email twice a week covering developments (and yes, our lawyers like to think you’ve read our Disclaimer).
 
Email Address
Company Name
Password
Confirm Password
Position
Mondaq Topics -- Select your Interests
 Accounting
 Anti-trust
 Commercial
 Compliance
 Consumer
 Criminal
 Employment
 Energy
 Environment
 Family
 Finance
 Government
 Healthcare
 Immigration
 Insolvency
 Insurance
 International
 IP
 Law Performance
 Law Practice
 Litigation
 Media & IT
 Privacy
 Real Estate
 Strategy
 Tax
 Technology
 Transport
 Wealth Mgt
Regions
Africa
Asia
Asia Pacific
Australasia
Canada
Caribbean
Europe
European Union
Latin America
Middle East
U.K.
United States
Worldwide Updates
Registration (you must scroll down to set your data preferences)

Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including your content preferences, for three primary purposes (full details of Mondaq’s use of your personal data can be found in our Privacy and Cookies Notice):

  • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting to show content ("Content") relevant to your interests.
  • To enable features such as password reminder, news alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
  • To produce demographic feedback for our content providers ("Contributors") who contribute Content for free for your use.

Mondaq hopes that our registered users will support us in maintaining our free to view business model by consenting to our use of your personal data as described below.

Mondaq has a "free to view" business model. Our services are paid for by Contributors in exchange for Mondaq providing them with access to information about who accesses their content. Once personal data is transferred to our Contributors they become a data controller of this personal data. They use it to measure the response that their articles are receiving, as a form of market research. They may also use it to provide Mondaq users with information about their products and services.

Details of each Contributor to which your personal data will be transferred is clearly stated within the Content that you access. For full details of how this Contributor will use your personal data, you should review the Contributor’s own Privacy Notice.

Please indicate your preference below:

Yes, I am happy to support Mondaq in maintaining its free to view business model by agreeing to allow Mondaq to share my personal data with Contributors whose Content I access
No, I do not want Mondaq to share my personal data with Contributors

Also please let us know whether you are happy to receive communications promoting products and services offered by Mondaq:

Yes, I am happy to received promotional communications from Mondaq
No, please do not send me promotional communications from Mondaq
Terms & Conditions

Mondaq.com (the Website) is owned and managed by Mondaq Ltd (Mondaq). Mondaq grants you a non-exclusive, revocable licence to access the Website and associated services, such as the Mondaq News Alerts (Services), subject to and in consideration of your compliance with the following terms and conditions of use (Terms). Your use of the Website and/or Services constitutes your agreement to the Terms. Mondaq may terminate your use of the Website and Services if you are in breach of these Terms or if Mondaq decides to terminate the licence granted hereunder for any reason whatsoever.

Use of www.mondaq.com

To Use Mondaq.com you must be: eighteen (18) years old or over; legally capable of entering into binding contracts; and not in any way prohibited by the applicable law to enter into these Terms in the jurisdiction which you are currently located.

You may use the Website as an unregistered user, however, you are required to register as a user if you wish to read the full text of the Content or to receive the Services.

You may not modify, publish, transmit, transfer or sell, reproduce, create derivative works from, distribute, perform, link, display, or in any way exploit any of the Content, in whole or in part, except as expressly permitted in these Terms or with the prior written consent of Mondaq. You may not use electronic or other means to extract details or information from the Content. Nor shall you extract information about users or Contributors in order to offer them any services or products.

In your use of the Website and/or Services you shall: comply with all applicable laws, regulations, directives and legislations which apply to your Use of the Website and/or Services in whatever country you are physically located including without limitation any and all consumer law, export control laws and regulations; provide to us true, correct and accurate information and promptly inform us in the event that any information that you have provided to us changes or becomes inaccurate; notify Mondaq immediately of any circumstances where you have reason to believe that any Intellectual Property Rights or any other rights of any third party may have been infringed; co-operate with reasonable security or other checks or requests for information made by Mondaq from time to time; and at all times be fully liable for the breach of any of these Terms by a third party using your login details to access the Website and/or Services

however, you shall not: do anything likely to impair, interfere with or damage or cause harm or distress to any persons, or the network; do anything that will infringe any Intellectual Property Rights or other rights of Mondaq or any third party; or use the Website, Services and/or Content otherwise than in accordance with these Terms; use any trade marks or service marks of Mondaq or the Contributors, or do anything which may be seen to take unfair advantage of the reputation and goodwill of Mondaq or the Contributors, or the Website, Services and/or Content.

Mondaq reserves the right, in its sole discretion, to take any action that it deems necessary and appropriate in the event it considers that there is a breach or threatened breach of the Terms.

Mondaq’s Rights and Obligations

Unless otherwise expressly set out to the contrary, nothing in these Terms shall serve to transfer from Mondaq to you, any Intellectual Property Rights owned by and/or licensed to Mondaq and all rights, title and interest in and to such Intellectual Property Rights will remain exclusively with Mondaq and/or its licensors.

Mondaq shall use its reasonable endeavours to make the Website and Services available to you at all times, but we cannot guarantee an uninterrupted and fault free service.

Mondaq reserves the right to make changes to the services and/or the Website or part thereof, from time to time, and we may add, remove, modify and/or vary any elements of features and functionalities of the Website or the services.

Mondaq also reserves the right from time to time to monitor your Use of the Website and/or services.

Disclaimer

The Content is general information only. It is not intended to constitute legal advice or seek to be the complete and comprehensive statement of the law, nor is it intended to address your specific requirements or provide advice on which reliance should be placed. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers make no representations about the suitability of the information contained in the Content for any purpose. All Content provided "as is" without warranty of any kind. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers hereby exclude and disclaim all representations, warranties or guarantees with regard to the Content, including all implied warranties and conditions of merchantability, fitness for a particular purpose, title and non-infringement. To the maximum extent permitted by law, Mondaq expressly excludes all representations, warranties, obligations, and liabilities arising out of or in connection with all Content. In no event shall Mondaq and/or its respective suppliers be liable for any special, indirect or consequential damages or any damages whatsoever resulting from loss of use, data or profits, whether in an action of contract, negligence or other tortious action, arising out of or in connection with the use of the Content or performance of Mondaq’s Services.

General

Mondaq may alter or amend these Terms by amending them on the Website. By continuing to Use the Services and/or the Website after such amendment, you will be deemed to have accepted any amendment to these Terms.

These Terms shall be governed by and construed in accordance with the laws of England and Wales and you irrevocably submit to the exclusive jurisdiction of the courts of England and Wales to settle any dispute which may arise out of or in connection with these Terms. If you live outside the United Kingdom, English law shall apply only to the extent that English law shall not deprive you of any legal protection accorded in accordance with the law of the place where you are habitually resident ("Local Law"). In the event English law deprives you of any legal protection which is accorded to you under Local Law, then these terms shall be governed by Local Law and any dispute or claim arising out of or in connection with these Terms shall be subject to the non-exclusive jurisdiction of the courts where you are habitually resident.

You may print and keep a copy of these Terms, which form the entire agreement between you and Mondaq and supersede any other communications or advertising in respect of the Service and/or the Website.

No delay in exercising or non-exercise by you and/or Mondaq of any of its rights under or in connection with these Terms shall operate as a waiver or release of each of your or Mondaq’s right. Rather, any such waiver or release must be specifically granted in writing signed by the party granting it.

If any part of these Terms is held unenforceable, that part shall be enforced to the maximum extent permissible so as to give effect to the intent of the parties, and the Terms shall continue in full force and effect.

Mondaq shall not incur any liability to you on account of any loss or damage resulting from any delay or failure to perform all or any part of these Terms if such delay or failure is caused, in whole or in part, by events, occurrences, or causes beyond the control of Mondaq. Such events, occurrences or causes will include, without limitation, acts of God, strikes, lockouts, server and network failure, riots, acts of war, earthquakes, fire and explosions.

By clicking Register you state you have read and agree to our Terms and Conditions