Turkey: Fazla Saatlerle Çalışma Ve Konuya İlişkin Sorunlar

Last Updated: 29 August 2018
Article by Alper Keskin
Most Read Contributor in Turkey, September 2018

GİRİŞ

1475 sayılı kanundan farklı olarak, 20 Haziran 2003 tarihinde yürürlüğe giren 4857 sayılı İş Kanunu ile çalışma süreleri, fazla çalışma ve karşılığı konusunda duyulan ihtiyaç doğrultusunda esnek düzenlemeler getirilmiştir. Çalışmayı düzenleyen bu hükümlerin çok karmaşık olduğu söylenemez. Buna rağmen, işçi-işveren anlaşmazlıklarının önemli bir bölümünün, fazla çalışmalarla ilgili olması, belirtilen yeni düzenlemeler ve yeni içtihatlar doğrultusunda " fazla çalışma "nın yeniden ele alınması ihtiyacını ortaya çıkarmıştır.

" Fazla saatlerle çalışma " bir üst kavramdır ve " fazla çalışma " ve " fazla sürelerle çalışma " kavramlarını içerir. Bu şekilde yasa koyucu 1475 sayılı Kanun döneminde öğretide yapılan " fazla çalışma " ve " fazla sürelerle çalışma " ayrımını benimsemiş ve bunu pozitif hukuka aktarmıştır. 4857 sayılı İş Kanununun fazla çalışma kavramını önceki kanundan farklı bir şekilde düzenlemesi ile bu kavramla birlikte " fazla sürelerle çalışma " kavramının da yeniden değerlendirilmesini gerektirmiştir.

I. FAZLA ÇALIŞMALAR

A. Fazla Çalışma Kavramı

Fazla çalışma, kavram olarak, yasada gösterilen nedenlerle ve yasadaki günlük çalışma süresinin dışında yapılan çalışmaları anlatır. İş Kanunu 41. maddesinde " haftalık 45 saati aşan çalışmalar " fazla çalışma olarak kabul edilmiştir. İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği md. 4/a'da günlük çalışma süresi olan 11 saati aşan çalışmaların da yasanın 41,42 ve 43. maddelerine tabi olduğu belirtilerek bu çalışmaların da fazla çalışma sayılacağı yolunda bir yoruma olanak tanınmıştır.

Fazla çalışmayı haftalık 45 saati aşan çalışma olarak tanımlayan 4857 sayılı İş Kanunu, bir haftalık ölçüyü de yeterli görmeyip, 2 aylık süre için denkleştirme esası getirilmiştir. Denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, bazı haftalardaki 45 saati aşan çalışmalar, iki veya dört ay içinde haftalık ortalama 45 saat aşılmamak kaydıyla, fazla çalışma sayılmaz. 11 saati aşan çalışmalar için denkleştirme yapılamaz.

Örneğin, ayın birinci haftası, normal çalışmanın üzerinde çalışılması gereken bir işyerinde, günde 11 saat olmak üzere, toplam 66 saat çalışıldı. Normal çalışmayı aşan 21 saatlik çalışma, bu çalışmayı izleyen iki aylık dönem içinde, herhangi bir hafta, işçilerin 21 saat eksik çalışmaları ile dengelenebilir. Bu tür çalışma, iki ay içinde dengelenebilecek ölçüde olmak üzere yapılabilir. 5 hafta 66 saat çalıştıktan sonra, 6. hafta 30 saat çalışarak, işçilere iki hafta izin verilebilir.

B. Türleri

1. Normal Fazla Çalışma

İş Kanunu md. 41'e göre, ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya ücretinin arttırılması gibi nedenlerle yapılan fazla çalışmalardır. Hükümde yer alan " gibi " sözcüğü, fazla çalışma sebeplerinin kanunda sınırlayıcı olarak belirlenmediğini, benzer nedenlerle de fazla çalışmaya başvurulabileceğini göstermektedir.

İş Kanunu md. 41/8'e göre, normal fazla çalışmaların toplamı, bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Fazla çalışma süresinin hesaplanmasında, yarım saatten az süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır.

Fazla çalışmalarda %50 zamlı ücret ödenir. Bu şekilde çalışan işçiler fazla çalışma karşılığı serbest zaman kullanma hakkına da sahiptir. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma brüt ücretinin saat başına düşen miktarının %50 yükseltilmesi suretiyle ödenmesi gereklidir. Örneğin, brüt saat ücreti 10 TL olan bir işçinin bir ay içinde 5 saat fazla çalışma yapması halinde normal ücretine ilave olarak 5x15 TL üzerinden 75 TL fazla çalışma ücreti alması gereklidir.

Ayrıca yasa koyucu ilgili maddede, fazla çalışma yaptırılabilmesi için işçinin onayının alınması gerektiğini belirtmiştir. Onayın ne şekilde olması gerektiği kanunda belirtilmemiştir. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde ise onayın yazılı şekilde verilmesi gerektiği düzenlenmiştir. Yönetmelikte ayrıca fazla çalışma ihtiyacı olan işverenin bu onayı her yılbaşında işçilerden yazılı alması ve işçinin özlük dosyasında saklanması gerektiği düzenlenmiştir.

İşçi tarafından verilecek onayın geçerli kabul edilebilmesi için en geç fazla çalışma yaptırılmadan alınmış olması gerekir. İşçinin onayı alınmadan yaptırılan fazla çalışma hukuka aykırı fazla çalışma sayılır, fakat yine zamlı ücret ödenmesi gerekir. İşçi fazla çalışma talebini kabul etmek zorunda olmamakla beraber, fazla çalışmaya onay vermekten kaçınması dürüstlük kuralına aykırılık teşkil ediyorsa işverenin iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebileceği sonucuna varmak gerekir.

2. Zorunlu Fazla Çalışma

İş Kanununun 42. maddesinde, bir arıza sırasında, bir arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makine alet ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde veya zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabileceği hüküm altına alınmıştır. Madde metninden anlaşılacağı üzere zorunlu nedenlerle fazla çalışmayı haklı kılacak nedenlerin ortadan kalkması halinde işyerinde fazla çalışma uygulamasının son bulması gerekmektedir.

İş Kanununun md. 25/2'ye göre, zorunlu fazla çalışma yapması beklenen işçiler, haklı bir gerekçeleri olmadan çalışmaktan kaçınırlarsa işveren iş sözleşmesini tazminatsız olarak derhal feshetme hakkına sahip olur. Zira bu davranış sadakat borcuna aykırılık teşkil eder. İşveren ayrıca uğradığı zararın tazminini de talep edebilir.

Zorunlu nedenle yapılan fazla çalışmalarda, işçilerin onayları aranmamıştır. Sebebin niteliğine göre, zorunlu sebeplerle işyerinde çalışan işçilerin hepsi fazla çalıştırılabileceği gibi, bir kısım işçinin fazla çalışmaya katılması istenebilir. Örneğin, bazı makinelerin arızalanması nedeniyle sadece bir kısım işçilerin, sel baskını sonucunda ise işyerinde çalışan bütün işçilerin fazla çalışmaya katılması istenebilir.

Zorunlu fazla çalışmalarda işveren, işçilere en az 11 saatlik dinlenme süresi bırakmak zorundadır. Sağlık yönünden durumu uygun olmayan işçilerden zorunlu fazla çalışmaya katılmalarını isteyemez. Fakat işçiler de zorunlu fazla çalışma koşulları oluştuğu takdirde haklı bir neden ileri sürmeksizin fazla çalışmadan kaçınamazlar, haklı bir neden olmaksızın zorunlu fazla çalışmaya katılmayan işçinin, normal çalışmada olduğu gibi, iş sözleşmesi bildirimsiz olarak feshedilebilir.

3. Olağanüstü Fazla Çalışma

Olağanüstü fazla çalışma, seferberlik sırasında yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde yapılan ve gerekli görülürse Bakanlar Kurulunca günlük çalışma süresinin işçinin en çok çalışma gücüne çıkarılabileceği fazla çalışmalardır. Olağanüstü fazla çalışma yapılabilmesi için Bakanlar Kurulunun buna gerek duyması gerekir.

Olağanüstü sebeplerle fazla çalışma, seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak suretiyle uygulanabilir. İşlerin çeşidine ve ihtiyaç derecesine göre günlük çalışma süresini Bakanlar Kurulu işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilir. Bu tür fazla çalışmada da, günlük fazla çalışma süresi aralıksız en az 11 saat dinlenme olanağı verilecek şekilde saptanmalıdır.

Bakanlar Kurulunun fazla çalışmayı gerekli görmesi şarttır. Bu tür fazla çalışmada, zorunlu fazla çalışmada olduğu gibi, işçinin onayı aranmaz.

II. FAZLA SÜRELERLE ÇALIŞMA

Fazla sürelerle çalışma, haftalık çalışma süresi 45 saatin altında kararlaştırıldığı durumlarda ortalama çalışma süresini aşan ve yasada belirlenen 45 saatin altında kalan süredir. İşçilerin fazla sürelerle çalıştırılabilmesi için onaylarının alınması şarttır. Fazla çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği md. 9/2'e göre, işçilerden her yıl başında yazılı onaylarının alınması yükümlülüğü yalnızca fazla çalışmalar için öngörüldüğünden, işçilerin fazla sürelerle çalışmaya ilişkin onaylarının, önceden iş sözleşmeleri ve toplu iş sözleşmeleri ile alınması yeterlidir. Her yıl başında ayrıca yazılı onaylarının alınması gerekmez.

Fazla süreli çalışmalarda, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına miktarının %25 ile yükseltilmesi ödenecektir. Örneğin, iş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenen işçinin o hafta 45 saat çalışma yapması halinde fazla sürelerle çalışma söz konusu olacaktır. Bu durumda brüt saat ücreti olan 10 TL olan bu işçinin ay içinde 5 saat fazla sürelerle çalışma yapması halinde normal ücretine ilave olarak 5x12,5 üzerinden 62,5 TL fazla sürelerle çalışma ücreti alması gerekmektedir.

İşçi fazla zaman karşılığı serbest zaman kullanmayı talep ederse, her saat için on beş dakika serbest zaman kullanılabilir. Bunun dışında serbest zaman kullanma şekli fazla çalışmalarda olduğu gibidir.

III. FAZLA SAATLERLE ÇALIŞMANIN SAPTANMASI

Fazla çalışma yapıldığı iddiası işçi tarafından her türlü delille ispatlanabilirken, fazla çalışma ücretinin ödendiğini işveren ancak yazılı belgeyle ispatlayabilir. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği, yapılan ödemelerin ücret bordrolarında açıkça gösterilmesi gerektiğini hüküm altına almıştır. Ücret bordrolarının fazla çalışma ücretinin ödendiğini ispatta rolü büyüktür. İşçi diğer deliller yanında tanık da dinletebilir.

Yargıtay yerleşmiş içtihadı ile ücret bordrosunda fazla çalışma sütununun bulunması halinde bordroya ihtirazi kayıt koymadan imzalayan işçinin sonradan fazla çalışma ücreti talep edemeyeceğini hükme bağlamaktadır. Yar. 9. HD. 2008/12554 E., 2010/3043 K. ve 09.02.2010 tarihli karara göre, " Dosya içinde sunulan bordrolardan fazla mesai sütunu bulunmuş olup, tahakkuku da vardır. Bu bordrolar işçi tarafından da imzalanmıştır. Dairemizin kararlılık kazanmış uygulamasına göre ihtirazi kayıt konulmaksızın bordroların işçi tarafından imzalanması halinde daha fazla mesai yapıldığı iddiasıyla işçinin alacak talebinde bulunması olanağı yoktur. "

Fazla çalışma ücret alacağında zamanaşımı süresi beş yıldır. Zamanaşımının başlangıç tarihi muaccel olduğu tarihtir. Hizmet akdi süresince zamanaşımı işler. Mesela, iş sözleşmesi devam eden işçinin, 7 yıl önce hak kazandığı ancak bugüne kadar talep edilmeyen veya ödenmeyen ücreti zamanaşımına uğramıştır. İşveren işçinin talebi karşısında zamanaşımı def'inde bulunarak ödeme yükümlülüğünden kurtulabilecektir.

SONUÇ

4857 sayılı İş Kanununda fazla çalışma düzenlenirken, fazla çalışmadan ayrı olarak fazla süreli çalışma kavramına yer verilmiştir. Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma, haftalık 45 saatten az ancak sözleşmede belirlenen sürelerden fazla çalışma yapıldığında da fazla süreli çalışma söz konusu olacaktır. Bunların ücretlerinin hesaplanması da ayırıma tutulmuş, fazla çalışma ücretinde %50 zamlı ücret, fazla süreli çalışmada ise %25 zamlı ücret ödenecektir. Her iki çalışmada da zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmak mümkün kılınmıştır. Serbest zaman, fazla çalışılan her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışılan her saat için bir saat on beş dakikadır.

Ülkemizde ücretlerin düşük olması fazla çalışmayı, işçi için cazip hale getirmektedir. Fazla çalışmaya ilişkin sorunların ortadan kaldırılabilmesi için kişilerin ücretlerinin geçinmelerine imkan sağlayabilecek ölçüye yükseltilmesi ve iş güvencesinin sağlanması gerekmektedir.

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.

To print this article, all you need is to be registered on Mondaq.com.

Click to Login as an existing user or Register so you can print this article.

Authors
 
Some comments from our readers…
“The articles are extremely timely and highly applicable”
“I often find critical information not available elsewhere”
“As in-house counsel, Mondaq’s service is of great value”

Related Topics
 
Related Articles
 
Related Video
Up-coming Events Search
Tools
Print
Font Size:
Translation
Channels
Mondaq on Twitter
 
Register for Access and our Free Biweekly Alert for
This service is completely free. Access 250,000 archived articles from 100+ countries and get a personalised email twice a week covering developments (and yes, our lawyers like to think you’ve read our Disclaimer).
 
Email Address
Company Name
Password
Confirm Password
Position
Mondaq Topics -- Select your Interests
 Accounting
 Anti-trust
 Commercial
 Compliance
 Consumer
 Criminal
 Employment
 Energy
 Environment
 Family
 Finance
 Government
 Healthcare
 Immigration
 Insolvency
 Insurance
 International
 IP
 Law Performance
 Law Practice
 Litigation
 Media & IT
 Privacy
 Real Estate
 Strategy
 Tax
 Technology
 Transport
 Wealth Mgt
Regions
Africa
Asia
Asia Pacific
Australasia
Canada
Caribbean
Europe
European Union
Latin America
Middle East
U.K.
United States
Worldwide Updates
Registration (you must scroll down to set your data preferences)

Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including your content preferences, for three primary purposes (full details of Mondaq’s use of your personal data can be found in our Privacy and Cookies Notice):

  • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting to show content ("Content") relevant to your interests.
  • To enable features such as password reminder, news alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
  • To produce demographic feedback for our content providers ("Contributors") who contribute Content for free for your use.

Mondaq hopes that our registered users will support us in maintaining our free to view business model by consenting to our use of your personal data as described below.

Mondaq has a "free to view" business model. Our services are paid for by Contributors in exchange for Mondaq providing them with access to information about who accesses their content. Once personal data is transferred to our Contributors they become a data controller of this personal data. They use it to measure the response that their articles are receiving, as a form of market research. They may also use it to provide Mondaq users with information about their products and services.

Details of each Contributor to which your personal data will be transferred is clearly stated within the Content that you access. For full details of how this Contributor will use your personal data, you should review the Contributor’s own Privacy Notice.

Please indicate your preference below:

Yes, I am happy to support Mondaq in maintaining its free to view business model by agreeing to allow Mondaq to share my personal data with Contributors whose Content I access
No, I do not want Mondaq to share my personal data with Contributors

Also please let us know whether you are happy to receive communications promoting products and services offered by Mondaq:

Yes, I am happy to received promotional communications from Mondaq
No, please do not send me promotional communications from Mondaq
Terms & Conditions

Mondaq.com (the Website) is owned and managed by Mondaq Ltd (Mondaq). Mondaq grants you a non-exclusive, revocable licence to access the Website and associated services, such as the Mondaq News Alerts (Services), subject to and in consideration of your compliance with the following terms and conditions of use (Terms). Your use of the Website and/or Services constitutes your agreement to the Terms. Mondaq may terminate your use of the Website and Services if you are in breach of these Terms or if Mondaq decides to terminate the licence granted hereunder for any reason whatsoever.

Use of www.mondaq.com

To Use Mondaq.com you must be: eighteen (18) years old or over; legally capable of entering into binding contracts; and not in any way prohibited by the applicable law to enter into these Terms in the jurisdiction which you are currently located.

You may use the Website as an unregistered user, however, you are required to register as a user if you wish to read the full text of the Content or to receive the Services.

You may not modify, publish, transmit, transfer or sell, reproduce, create derivative works from, distribute, perform, link, display, or in any way exploit any of the Content, in whole or in part, except as expressly permitted in these Terms or with the prior written consent of Mondaq. You may not use electronic or other means to extract details or information from the Content. Nor shall you extract information about users or Contributors in order to offer them any services or products.

In your use of the Website and/or Services you shall: comply with all applicable laws, regulations, directives and legislations which apply to your Use of the Website and/or Services in whatever country you are physically located including without limitation any and all consumer law, export control laws and regulations; provide to us true, correct and accurate information and promptly inform us in the event that any information that you have provided to us changes or becomes inaccurate; notify Mondaq immediately of any circumstances where you have reason to believe that any Intellectual Property Rights or any other rights of any third party may have been infringed; co-operate with reasonable security or other checks or requests for information made by Mondaq from time to time; and at all times be fully liable for the breach of any of these Terms by a third party using your login details to access the Website and/or Services

however, you shall not: do anything likely to impair, interfere with or damage or cause harm or distress to any persons, or the network; do anything that will infringe any Intellectual Property Rights or other rights of Mondaq or any third party; or use the Website, Services and/or Content otherwise than in accordance with these Terms; use any trade marks or service marks of Mondaq or the Contributors, or do anything which may be seen to take unfair advantage of the reputation and goodwill of Mondaq or the Contributors, or the Website, Services and/or Content.

Mondaq reserves the right, in its sole discretion, to take any action that it deems necessary and appropriate in the event it considers that there is a breach or threatened breach of the Terms.

Mondaq’s Rights and Obligations

Unless otherwise expressly set out to the contrary, nothing in these Terms shall serve to transfer from Mondaq to you, any Intellectual Property Rights owned by and/or licensed to Mondaq and all rights, title and interest in and to such Intellectual Property Rights will remain exclusively with Mondaq and/or its licensors.

Mondaq shall use its reasonable endeavours to make the Website and Services available to you at all times, but we cannot guarantee an uninterrupted and fault free service.

Mondaq reserves the right to make changes to the services and/or the Website or part thereof, from time to time, and we may add, remove, modify and/or vary any elements of features and functionalities of the Website or the services.

Mondaq also reserves the right from time to time to monitor your Use of the Website and/or services.

Disclaimer

The Content is general information only. It is not intended to constitute legal advice or seek to be the complete and comprehensive statement of the law, nor is it intended to address your specific requirements or provide advice on which reliance should be placed. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers make no representations about the suitability of the information contained in the Content for any purpose. All Content provided "as is" without warranty of any kind. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers hereby exclude and disclaim all representations, warranties or guarantees with regard to the Content, including all implied warranties and conditions of merchantability, fitness for a particular purpose, title and non-infringement. To the maximum extent permitted by law, Mondaq expressly excludes all representations, warranties, obligations, and liabilities arising out of or in connection with all Content. In no event shall Mondaq and/or its respective suppliers be liable for any special, indirect or consequential damages or any damages whatsoever resulting from loss of use, data or profits, whether in an action of contract, negligence or other tortious action, arising out of or in connection with the use of the Content or performance of Mondaq’s Services.

General

Mondaq may alter or amend these Terms by amending them on the Website. By continuing to Use the Services and/or the Website after such amendment, you will be deemed to have accepted any amendment to these Terms.

These Terms shall be governed by and construed in accordance with the laws of England and Wales and you irrevocably submit to the exclusive jurisdiction of the courts of England and Wales to settle any dispute which may arise out of or in connection with these Terms. If you live outside the United Kingdom, English law shall apply only to the extent that English law shall not deprive you of any legal protection accorded in accordance with the law of the place where you are habitually resident ("Local Law"). In the event English law deprives you of any legal protection which is accorded to you under Local Law, then these terms shall be governed by Local Law and any dispute or claim arising out of or in connection with these Terms shall be subject to the non-exclusive jurisdiction of the courts where you are habitually resident.

You may print and keep a copy of these Terms, which form the entire agreement between you and Mondaq and supersede any other communications or advertising in respect of the Service and/or the Website.

No delay in exercising or non-exercise by you and/or Mondaq of any of its rights under or in connection with these Terms shall operate as a waiver or release of each of your or Mondaq’s right. Rather, any such waiver or release must be specifically granted in writing signed by the party granting it.

If any part of these Terms is held unenforceable, that part shall be enforced to the maximum extent permissible so as to give effect to the intent of the parties, and the Terms shall continue in full force and effect.

Mondaq shall not incur any liability to you on account of any loss or damage resulting from any delay or failure to perform all or any part of these Terms if such delay or failure is caused, in whole or in part, by events, occurrences, or causes beyond the control of Mondaq. Such events, occurrences or causes will include, without limitation, acts of God, strikes, lockouts, server and network failure, riots, acts of war, earthquakes, fire and explosions.

By clicking Register you state you have read and agree to our Terms and Conditions