Turkey: Savunma Sanayisi Sözleşmelerinin Feshi ve Sonuçları

Günümüzde en ileri teknoloji ürünü sistemlerle donanmış olan, yaptığı teknolojik atılımlarla ve gerçekleştirdiği projelerle gücünü her geçen gün daha da arttıran Türk savunma sanayisi, bu alanda yatırım yapan girişimciler ve şirketler için de önemli bir pazar hâline gelmiştir. Bugün birçok yatırımcı, savunma sanayisi projelerine dâhil olmakta veya alt yüklenici ya da taşeron sıfatıyla, söz konusu projelerin gerçekleştirilmesi için malzeme ve hizmet temin etmektedir.

Savunma sanayisi kapsamında gerçekleştirilen projelerde ve yapılan alımlarda, Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM) tarafından projeler için hazırlanan standart sözleşmeler kullanılmaktadır. Akdedilen alt yüklenicilik sözleşmelerinin de birebir SSM'nin standart sözleşmelerinden aktarılan hükümlerle düzenlenmesi ("Flow Down" Sözleşmeler), ana sözleşmelerdeki, özellikle iş sahibi lehine düzenlenmiş ağır hükümler nedeniyle, alt yükleniciler açısından ciddi yaptırımlara neden olabilmektedir.

Özellikle, savunma sanayisi sözleşmelerinin iş sahibi tarafından feshi, yükleniciler açısından ciddi maliyetlere yol açmakta ve kar elde etme amacıyla akdedilen sözleşmelerin birçoğu, firmalar açısından önemli birer zarar kalemine dönüşmektedir. Bu nedenle yüklenicilerin savunma sanayisi sözleşmeleri kapsamındaki sorumluluklarının ve maruz kalabilecekleri olası yaptırımların analizi önem taşımaktadır.

Bu makalenin ilerleyen bölümlerinde, savunma sanayisi sözleşmelerinin feshi ve sonuçları konuları incelenecektir.

1. YÜKLENİCİLERİN TEMEL SÖZLEŞMESEL SORUMLULUKLARI

SSM ile yapılan sözleşmeler, genellikle bir ürünün, yüklenici tarafından, sözleşmedeki teknik şartnameye uygun olarak yapılması ve teslim edilmesine ilişkindir. Yani bu tarz sözleşmelerin konusunu, çoğunlukla mevcut ve hazır bir ürünün teslimi değil, idarenin ihtiyaç duyduğu ürünün teknik şartnameye uygun olarak üretilmesi suretiyle teslim edilmesi oluşturur. Bu nedenle bu tarz sözleşmeler, standart alım-satım sözleşmelerinden farklı bir karaktere sahiptir.

Sözleşmenin her iki tarafına borç yükleyen bu sözleşmeler, Türk Borçlar Kanunu kapsamında "Eser Sözleşmesi" olarak nitelendirilmektedir. Şöyle ki; bir eser sözleşmesinde, yüklenici taahhüt ettiği işi sözleşme gereklerine uygun olarak tamamlayıp teslim etmekle; iş sahibi ise bu işe ilişkin olarak sözleşmede belirlenen bedeli yükleniciye ödemekle yükümlüdür. Yani; sözleşme kapsamında, her iki tarafın da bir borcu ve bir alacağı vardır.

Eser sözleşmeleri ve dolayısıyla SSM'nin standart sözleşmeleri dikkate alındığında, bu sözleşmeler kapsamında yüklenicinin başlıca yükümlülüğü; işi süresinde ve teknik şartname ile sözleşmeye uygun olarak tamamlamaktır. Bu sorumluluğun ihlali hâlinde, yüklenicinin farklı yaptırımlara maruz kalması söz konusu olacaktır.

2. YÜKLENİCİLERİN MARUZ KALABİLECEĞİ YAPTIRIMLAR

Bir yüklenicinin, yukarıda belirtilen sorumluluklarını ifada temerrüde düşmesi hâlinde maruz kalacağı yaptırımlar da hem sözleşmelerde hem de Türk Borçlar Kanunu'nda ayrı ayrı düzenlenmiştir.

2.1. Sözleşmesel Yaptırımlar

SSM'nin standart sözleşmelerinde, genellikle iki türlü fesih düzenlenmektedir. Bunlardan birincisi, yüklenicinin kusuru hâlinde iş sahibine sözleşmeyi haklı nedenle feshetme yetkisi tanırken; diğeri ise yüklenicinin kusuru olmaksızın sözleşmenin iş sahibi tarafından sebepsiz feshine olanak sağlar. Bu her iki fesih hâlinin sonuçları da yüklenicinin hak ve yükümlülükleri açısından farklılık arz eder.

2.1.1. Sözleşmenin Haklı Sebeple Feshi

İş sahibi, yüklenici ile akdettiği eser sözleşmesini, belirli hâllerin oluşması durumunda, derhal veya belirli süreli bir bildirimle feshetme hak ve yetkisine sahiptir. Bu hâllerin ortaya çıkmasını müteakip, iş sahibi, çoğunlukla yükleniciye, söz konusu ihlali gidermesi için bildirimde bulunarak belirli bir süre tanımakta ve bu süre içerisinde yüklenici ilgili ihlali gidermezse sözleşmeyi feshetmektedir. Haklı Sebeple Fesih hâlinin söz konusu olması ve iş sahibine sözleşmeyi bu surette feshetme hak ve yetkisinin tanınması, sözleşmeden sözleşmeye değişiklik göstermekle birlikte, genellikle:

  • Yüklenicinin, sözleşme kapsamındaki herhangi bir yükümlülüğünü yerine getirmemesi veya
  • İflas etmesi, konkordato ilan etmesi, tasfiyesine karar verilmesi veya malları için kayyum atanmış olması hâllerinin varlığı hâlinde söz konusu olmaktadır.

Sözleşmesi, yukarıda belirtilen nedenlerle haklı sebeple fesih maddesi uyarınca feshedilen yüklenicinin; yine sözleşmeden sözleşmeye değişiklik göstermekle birlikte, sözleşmenin feshinden doğan ana yükümlülükleri:

  • Sözleşmenin feshedilen bölümü için kendisine iş sahibi tarafından yapılan ödemeleri, yine sözleşmede belirtilen faiz oranı ile birlikte iş sahibine ödemek ve
  • Üretimi feshedilen kalemlerin, SSM tarafından üçüncü kişilerden temin edilmesi hâlinde, bunlardan kaynaklanan ek maliyetleri karşılamaktır.

Bunlara ilaveten, yüklenicinin maruz kalacağı en önemli yaptırım ise; sözleşmenin imzasıyla birlikte yüklenici tarafından sunulan kesin teminat mektubunun, SSM tarafından nakde çevrilmesi olacaktır.

Sözleşmenin, iş sahibi tarafından kısmen feshedilmiş olması hâlinde; yüklenicinin, sözleşmenin feshedilmeyen kısmına ilişkin sözleşme kapsamındaki yükümlülükleri aynen devam edecektir.

Hâl bu olmakla birlikte, standart SSM sözleşmelerinde, yükleniciye hiçbir zaman sözleşmeyi feshetme yetkisi tanınmamakta; ancak iş sahibinin yükümlülüklerini yerine getirmemesi hâlinde, yüklenicinin de Türk Borçlar Kanunu kapsamında, ilgili sözleşmeyi her zaman feshetme yetkisi bulunmaktadır.

Örnek olarak verilebilecek, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi'nin E. 2010/6550 K. 2011/6667 sayılı ve 17.11.2011 tarihli kararına konu olayda; yüklenici ve iş sahibi arasında bir eser sözleşmesi akdedilmiştir. Sözleşmenin akdedilmesini müteakip sözleşmede düzenlenen hükümler çerçevesinde, iş sahibi tarafından yükleniciye ödemeler yapılmıştır. Ancak; yüklenici akdedilen sözleşme kapsamındaki işe, iş takvimine uygun olarak başlamamış ve kullandığı malzemeler, sözleşme konusu işin yapımına uygunluk göstermemiştir. yüklenicinin eser sözleşmesinin hükümlerine uymaması nedeniyle; söz konusu sözleşme, iş sahibi tarafından haklı nedenle feshedilmiş ve iş sahibi, sözleşme kapsamında yapmış olduğu ödemelerin iadesini istemiştir.

Olayın yargıya taşınması neticesince, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi; yüklenicinin, eser sözleşmesinden kaynaklanan yükümlülüğünü gerektiği gibi yerine getirmemesini, iş sahibinin sözleşmeyi feshedebilmesi için haklı sebep saymış ve sözleşmenin feshedilen kısmı için, iş sahibi tarafından yapılmış ödemelerin, yüklenici tarafından iş sahibine faizi ile birlikte iade edilmesi gerektiğine hükmetmiştir.

2.1.2. Sözleşmenin Sebepsiz Feshi

İş sahibi, sözleşmelerde, genellikle herhangi bir sebep belirtmeksizin belirli bir süre önceden yapacağı fesih bildirimi ile sözleşmeyi tek taraflı olarak feshetme yetkisini elinde bulundurmaktadır. Bu hak, sözleşmelerde, iş sahibi lehine tek taraflı olarak düzenlenmekte ve genellikle yüklenicilere sözleşmeyi sebepsiz olarak feshetme hakkı tanınmamaktadır.

Sözleşmenin iş sahibi tarafından bu şekilde feshedilmesi hâlinde, iş sahibi, yüklenicinin fesih bildirimini aldığı tarihe kadar tamamlamış/ifa etmiş veya kısmen tamamlamış/kısmen ifa etmiş olduğu tüm iş ve hizmetleri ve bunlara ilişkin dokümanları, bedellerini ödemek suretiyle teslim almakla yükümlüdür. Bu durumda, iş sahibi ayrıca; sözleşme kapsamında yüklenici tarafından sunulmuş olan tüm teminat mektuplarını da iade edecektir.

Yine aynı haklı nedenle fesih durumunda olduğu gibi, sözleşmenin İş Sahibi tarafından kısmen feshedilmiş olması hâlinde; yüklenicinin, sözleşmenin feshedilmeyen kısmına ilişkin sözleşme kapsamındaki yükümlülükleri aynen devam edecektir.

Bu konuda örnek olarak verilebilecek, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2010/7098 K. 2012/350 sayılı ve 27.01.2012 tarihli kararına konu olayda; yüklenici ve iş sahibi arasında bir eser sözleşmesi akdedilmiştir. 05.10.2006 tarihinde, iş sahibi, sebepsiz olarak sözleşmeyi feshetmiştir.

Olayın yargıya taşınması neticesince, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi; eserin tamamlanmasından önceki bir aşamada, iş sahibinin, yapılmış işlerin bedelini vermek ve yüklenicinin zarar ve ziyanını tazmin etmek şartı ile herhangi bir gerekçe göstermeksizin sözleşmeyi feshedebileceğine; yüklenicinin zararı hesaplanırken, yüklenicinin fesih tarihine kadar yaptığı giderlere (menfi), eser tamamlanmış olsaydı o tarihte elde edilecek net kâr (müspet) eklenerek toplam zarar miktarının bulunacağına hükmetmiştir.

2.2. Kanuni Yaptırımlar

Öncelikle işin borçlu, yani yüklenici tarafından süresinde veya teknik şartname ile sözleşmeye uygun olarak tamamlanmaması hâlinde, yüklenici, kanunen "mütemerrit", yani "taahhütlerini yerine getirmeyen" olarak addedilir. Bu durumda, Türk Borçlar Kanunu'nun 125. maddesi, iş sahibine, yani alacaklıya, üç tane seçimlik hak tanır.

Bu seçimlik haklardan ilki, "aynen ifa ile birlikte gecikme zararının tazminini" talep etmektir. Bu hakkı kullanmayı tercih eden iş sahibi, yüklenicinin sözleşme kapsamındaki borçlarını yerine getirmesini istemek ve buna ilaveten yaşanan gecikme nedeniyle doğan zarar ve ziyanlarına ilişkin tazminat davası açmak hakkına sahiptir. Ancak belirtmek gerekir ki, iş sahibinin bu hakkını, Türk Borçlar Kanunu'nun 146'ıncı maddesinde düzenlenen 10 yıllık bir zamanaşımı süresinde kullanması gerekmektedir.

Burada belirtilmesi gereken bir diğer husus ise bu kapsamda iş sahibi tarafından talep edilecek olan gecikme zararına nelerin dâhil olduğudur. Genel olarak gecikmeden doğan zarar, iş sahibinin, yüklenici yükümlülüklerini sözleşmeye uygun şekilde yerine getirmiş olsaydı sahip olacağı malvarlığı ile yüklenicinin taahhütlerini gecikmeyle yerine getirmesi sonucunda sahip olduğu malvarlığı arasındaki farkı ifade eder. Bu zararın kapsamına, iş sahibinin gecikme yüzünden yaptığı masraflar gibi fiili zararlar ile birlikte, borcun ifasının gecikmesi yüzünden iş sahibinin yoksun kaldığı kâr da girer.

İş sahibinin ikinci seçimlik hakkı ise "aynen ifa yerine borcun ifa edilmemesinden doğan zararın tazminini" talep etmektir. Burada iş sahibi, yüklenicinin sözleşme kapsamındaki borçlarını aynen yerine getirmesini istemekten ve buna ilaveten yaşanan gecikme nedeniyle doğan zarar ve ziyanlarını talep etmekten vazgeçtiğini bildirerek, borcun ifa edilmemesinden doğan müspet zararını yükleniciden talep edebilmektedir. Bu durumda iş sahibinin müspet zararının hesabında, kural olarak aynen ifadan vazgeçtiği tarih esas alınacaktır.

İş sahibinin bu kapsamdaki son hakkı ise "sözleşmeden dönme ve menfi zararın tazminini" talep etmektir. Bu hakkını kullanan iş sahibi, sözleşmenin yerine getirilmesinden ve gecikme nedeniyle doğan zarar ve ziyanı istemekten vazgeçtiğini derhal bildirmek suretiyle sözleşmeyi feshedebilir. Bu hâlde, fesih geriye etkili olarak borç ilişkisini ortadan kaldırır. Yani; sözleşmeyi fesheden iş sahibi, borcunu ifa yükümlülüğünden kurtulmakla birlikte, borcunu daha önce ifa etmişse de Türk Borçlar Kanunu'nun 77 ve diğer maddelerindeki "sebepsiz zenginleşme" hükümlerine göre, yaptığı ödemeyi geri isteyebilecektir. Aynı şekilde, o tarihe kadar yüklenici tarafından teslim edilen ürünleri de aksine bir anlaşma olmadığı takdirde, sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre yükleniciye iade edecektir. Sözleşmeyi bu şekilde fesheden iş sahibi, Türk Borçlar Kanunu'nun 125'inci maddesinin ikinci paragrafı uyarınca, sözleşmenin geçersizliğinden doğan zararın (menfi zarar) ödenmesini de yükleniciden talep etme hakkına sahiptir.

3. SONUÇ

Sonuç olarak; sözleşmenin gereği gibi ifa edilmemesi nedeniyle yüklenici, hem sözleşmesel hem de kanuni bir takım yaptırımlara maruz kalabilmektedir. Bu nedenle; ihale aşamasında, yükleniciye sunulan standart tip sözleşme ile idari şartname dikkatle incelenerek; sözleşmesel ve kanuni risklere ilişkin bir risk analizi yapılmalı, maruz kalınabilecek yaptırımlar tespit edilmeli ve fiyatlandırma ile iş programı, bu doğrultuda yapılmalıdır. Bununla beraber, iş sahibi ile imzalanacak sözleşmelerde yer alan hükümler, yansıtma yoluyla alt yüklenicilerle yapılacak olan sözleşmelerde de yer almalı ve bu şekilde, alt yüklenicilerin kusuru medeniyle iş sahibi ile yapılan sözleşmenin feshedilmesi hâlinde, maruz kalınabilecek zararlara ilişkin, zararın ilgili alt yükleniciye rücu edilmesine olanak sağlanmalıdır.

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.

To print this article, all you need is to be registered on Mondaq.com.

Click to Login as an existing user or Register so you can print this article.

Authors
 
Some comments from our readers…
“The articles are extremely timely and highly applicable”
“I often find critical information not available elsewhere”
“As in-house counsel, Mondaq’s service is of great value”

Up-coming Events Search
Tools
Print
Font Size:
Translation
Channels
Mondaq on Twitter
 
Register for Access and our Free Biweekly Alert for
This service is completely free. Access 250,000 archived articles from 100+ countries and get a personalised email twice a week covering developments (and yes, our lawyers like to think you’ve read our Disclaimer).
 
Email Address
Company Name
Password
Confirm Password
Position
Mondaq Topics -- Select your Interests
 Accounting
 Anti-trust
 Commercial
 Compliance
 Consumer
 Criminal
 Employment
 Energy
 Environment
 Family
 Finance
 Government
 Healthcare
 Immigration
 Insolvency
 Insurance
 International
 IP
 Law Performance
 Law Practice
 Litigation
 Media & IT
 Privacy
 Real Estate
 Strategy
 Tax
 Technology
 Transport
 Wealth Mgt
Regions
Africa
Asia
Asia Pacific
Australasia
Canada
Caribbean
Europe
European Union
Latin America
Middle East
U.K.
United States
Worldwide Updates
Check to state you have read and
agree to our Terms and Conditions

Terms & Conditions and Privacy Statement

Mondaq.com (the Website) is owned and managed by Mondaq Ltd and as a user you are granted a non-exclusive, revocable license to access the Website under its terms and conditions of use. Your use of the Website constitutes your agreement to the following terms and conditions of use. Mondaq Ltd may terminate your use of the Website if you are in breach of these terms and conditions or if Mondaq Ltd decides to terminate your license of use for whatever reason.

Use of www.mondaq.com

You may use the Website but are required to register as a user if you wish to read the full text of the content and articles available (the Content). You may not modify, publish, transmit, transfer or sell, reproduce, create derivative works from, distribute, perform, link, display, or in any way exploit any of the Content, in whole or in part, except as expressly permitted in these terms & conditions or with the prior written consent of Mondaq Ltd. You may not use electronic or other means to extract details or information about Mondaq.com’s content, users or contributors in order to offer them any services or products which compete directly or indirectly with Mondaq Ltd’s services and products.

Disclaimer

Mondaq Ltd and/or its respective suppliers make no representations about the suitability of the information contained in the documents and related graphics published on this server for any purpose. All such documents and related graphics are provided "as is" without warranty of any kind. Mondaq Ltd and/or its respective suppliers hereby disclaim all warranties and conditions with regard to this information, including all implied warranties and conditions of merchantability, fitness for a particular purpose, title and non-infringement. In no event shall Mondaq Ltd and/or its respective suppliers be liable for any special, indirect or consequential damages or any damages whatsoever resulting from loss of use, data or profits, whether in an action of contract, negligence or other tortious action, arising out of or in connection with the use or performance of information available from this server.

The documents and related graphics published on this server could include technical inaccuracies or typographical errors. Changes are periodically added to the information herein. Mondaq Ltd and/or its respective suppliers may make improvements and/or changes in the product(s) and/or the program(s) described herein at any time.

Registration

Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including what sort of information you are interested in, for three primary purposes:

  • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting.
  • To enable features such as password reminder, newsletter alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
  • To produce demographic feedback for our information providers who provide information free for your use.

Mondaq (and its affiliate sites) do not sell or provide your details to third parties other than information providers. The reason we provide our information providers with this information is so that they can measure the response their articles are receiving and provide you with information about their products and services.

If you do not want us to provide your name and email address you may opt out by clicking here .

If you do not wish to receive any future announcements of products and services offered by Mondaq by clicking here .

Information Collection and Use

We require site users to register with Mondaq (and its affiliate sites) to view the free information on the site. We also collect information from our users at several different points on the websites: this is so that we can customise the sites according to individual usage, provide 'session-aware' functionality, and ensure that content is acquired and developed appropriately. This gives us an overall picture of our user profiles, which in turn shows to our Editorial Contributors the type of person they are reaching by posting articles on Mondaq (and its affiliate sites) – meaning more free content for registered users.

We are only able to provide the material on the Mondaq (and its affiliate sites) site free to site visitors because we can pass on information about the pages that users are viewing and the personal information users provide to us (e.g. email addresses) to reputable contributing firms such as law firms who author those pages. We do not sell or rent information to anyone else other than the authors of those pages, who may change from time to time. Should you wish us not to disclose your details to any of these parties, please tick the box above or tick the box marked "Opt out of Registration Information Disclosure" on the Your Profile page. We and our author organisations may only contact you via email or other means if you allow us to do so. Users can opt out of contact when they register on the site, or send an email to unsubscribe@mondaq.com with “no disclosure” in the subject heading

Mondaq News Alerts

In order to receive Mondaq News Alerts, users have to complete a separate registration form. This is a personalised service where users choose regions and topics of interest and we send it only to those users who have requested it. Users can stop receiving these Alerts by going to the Mondaq News Alerts page and deselecting all interest areas. In the same way users can amend their personal preferences to add or remove subject areas.

Cookies

A cookie is a small text file written to a user’s hard drive that contains an identifying user number. The cookies do not contain any personal information about users. We use the cookie so users do not have to log in every time they use the service and the cookie will automatically expire if you do not visit the Mondaq website (or its affiliate sites) for 12 months. We also use the cookie to personalise a user's experience of the site (for example to show information specific to a user's region). As the Mondaq sites are fully personalised and cookies are essential to its core technology the site will function unpredictably with browsers that do not support cookies - or where cookies are disabled (in these circumstances we advise you to attempt to locate the information you require elsewhere on the web). However if you are concerned about the presence of a Mondaq cookie on your machine you can also choose to expire the cookie immediately (remove it) by selecting the 'Log Off' menu option as the last thing you do when you use the site.

Some of our business partners may use cookies on our site (for example, advertisers). However, we have no access to or control over these cookies and we are not aware of any at present that do so.

Log Files

We use IP addresses to analyse trends, administer the site, track movement, and gather broad demographic information for aggregate use. IP addresses are not linked to personally identifiable information.

Links

This web site contains links to other sites. Please be aware that Mondaq (or its affiliate sites) are not responsible for the privacy practices of such other sites. We encourage our users to be aware when they leave our site and to read the privacy statements of these third party sites. This privacy statement applies solely to information collected by this Web site.

Surveys & Contests

From time-to-time our site requests information from users via surveys or contests. Participation in these surveys or contests is completely voluntary and the user therefore has a choice whether or not to disclose any information requested. Information requested may include contact information (such as name and delivery address), and demographic information (such as postcode, age level). Contact information will be used to notify the winners and award prizes. Survey information will be used for purposes of monitoring or improving the functionality of the site.

Mail-A-Friend

If a user elects to use our referral service for informing a friend about our site, we ask them for the friend’s name and email address. Mondaq stores this information and may contact the friend to invite them to register with Mondaq, but they will not be contacted more than once. The friend may contact Mondaq to request the removal of this information from our database.

Security

This website takes every reasonable precaution to protect our users’ information. When users submit sensitive information via the website, your information is protected using firewalls and other security technology. If you have any questions about the security at our website, you can send an email to webmaster@mondaq.com.

Correcting/Updating Personal Information

If a user’s personally identifiable information changes (such as postcode), or if a user no longer desires our service, we will endeavour to provide a way to correct, update or remove that user’s personal data provided to us. This can usually be done at the “Your Profile” page or by sending an email to EditorialAdvisor@mondaq.com.

Notification of Changes

If we decide to change our Terms & Conditions or Privacy Policy, we will post those changes on our site so our users are always aware of what information we collect, how we use it, and under what circumstances, if any, we disclose it. If at any point we decide to use personally identifiable information in a manner different from that stated at the time it was collected, we will notify users by way of an email. Users will have a choice as to whether or not we use their information in this different manner. We will use information in accordance with the privacy policy under which the information was collected.

How to contact Mondaq

You can contact us with comments or queries at enquiries@mondaq.com.

If for some reason you believe Mondaq Ltd. has not adhered to these principles, please notify us by e-mail at problems@mondaq.com and we will use commercially reasonable efforts to determine and correct the problem promptly.