Turkey: Savunma Sanayisi Sözleşmelerinin Feshi ve Sonuçları

Günümüzde en ileri teknoloji ürünü sistemlerle donanmış olan, yaptığı teknolojik atılımlarla ve gerçekleştirdiği projelerle gücünü her geçen gün daha da arttıran Türk savunma sanayisi, bu alanda yatırım yapan girişimciler ve şirketler için de önemli bir pazar hâline gelmiştir. Bugün birçok yatırımcı, savunma sanayisi projelerine dâhil olmakta veya alt yüklenici ya da taşeron sıfatıyla, söz konusu projelerin gerçekleştirilmesi için malzeme ve hizmet temin etmektedir.

Savunma sanayisi kapsamında gerçekleştirilen projelerde ve yapılan alımlarda, Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM) tarafından projeler için hazırlanan standart sözleşmeler kullanılmaktadır. Akdedilen alt yüklenicilik sözleşmelerinin de birebir SSM'nin standart sözleşmelerinden aktarılan hükümlerle düzenlenmesi ("Flow Down" Sözleşmeler), ana sözleşmelerdeki, özellikle iş sahibi lehine düzenlenmiş ağır hükümler nedeniyle, alt yükleniciler açısından ciddi yaptırımlara neden olabilmektedir.

Özellikle, savunma sanayisi sözleşmelerinin iş sahibi tarafından feshi, yükleniciler açısından ciddi maliyetlere yol açmakta ve kar elde etme amacıyla akdedilen sözleşmelerin birçoğu, firmalar açısından önemli birer zarar kalemine dönüşmektedir. Bu nedenle yüklenicilerin savunma sanayisi sözleşmeleri kapsamındaki sorumluluklarının ve maruz kalabilecekleri olası yaptırımların analizi önem taşımaktadır.

Bu makalenin ilerleyen bölümlerinde, savunma sanayisi sözleşmelerinin feshi ve sonuçları konuları incelenecektir.

1. YÜKLENİCİLERİN TEMEL SÖZLEŞMESEL SORUMLULUKLARI

SSM ile yapılan sözleşmeler, genellikle bir ürünün, yüklenici tarafından, sözleşmedeki teknik şartnameye uygun olarak yapılması ve teslim edilmesine ilişkindir. Yani bu tarz sözleşmelerin konusunu, çoğunlukla mevcut ve hazır bir ürünün teslimi değil, idarenin ihtiyaç duyduğu ürünün teknik şartnameye uygun olarak üretilmesi suretiyle teslim edilmesi oluşturur. Bu nedenle bu tarz sözleşmeler, standart alım-satım sözleşmelerinden farklı bir karaktere sahiptir.

Sözleşmenin her iki tarafına borç yükleyen bu sözleşmeler, Türk Borçlar Kanunu kapsamında "Eser Sözleşmesi" olarak nitelendirilmektedir. Şöyle ki; bir eser sözleşmesinde, yüklenici taahhüt ettiği işi sözleşme gereklerine uygun olarak tamamlayıp teslim etmekle; iş sahibi ise bu işe ilişkin olarak sözleşmede belirlenen bedeli yükleniciye ödemekle yükümlüdür. Yani; sözleşme kapsamında, her iki tarafın da bir borcu ve bir alacağı vardır.

Eser sözleşmeleri ve dolayısıyla SSM'nin standart sözleşmeleri dikkate alındığında, bu sözleşmeler kapsamında yüklenicinin başlıca yükümlülüğü; işi süresinde ve teknik şartname ile sözleşmeye uygun olarak tamamlamaktır. Bu sorumluluğun ihlali hâlinde, yüklenicinin farklı yaptırımlara maruz kalması söz konusu olacaktır.

2. YÜKLENİCİLERİN MARUZ KALABİLECEĞİ YAPTIRIMLAR

Bir yüklenicinin, yukarıda belirtilen sorumluluklarını ifada temerrüde düşmesi hâlinde maruz kalacağı yaptırımlar da hem sözleşmelerde hem de Türk Borçlar Kanunu'nda ayrı ayrı düzenlenmiştir.

2.1. Sözleşmesel Yaptırımlar

SSM'nin standart sözleşmelerinde, genellikle iki türlü fesih düzenlenmektedir. Bunlardan birincisi, yüklenicinin kusuru hâlinde iş sahibine sözleşmeyi haklı nedenle feshetme yetkisi tanırken; diğeri ise yüklenicinin kusuru olmaksızın sözleşmenin iş sahibi tarafından sebepsiz feshine olanak sağlar. Bu her iki fesih hâlinin sonuçları da yüklenicinin hak ve yükümlülükleri açısından farklılık arz eder.

2.1.1. Sözleşmenin Haklı Sebeple Feshi

İş sahibi, yüklenici ile akdettiği eser sözleşmesini, belirli hâllerin oluşması durumunda, derhal veya belirli süreli bir bildirimle feshetme hak ve yetkisine sahiptir. Bu hâllerin ortaya çıkmasını müteakip, iş sahibi, çoğunlukla yükleniciye, söz konusu ihlali gidermesi için bildirimde bulunarak belirli bir süre tanımakta ve bu süre içerisinde yüklenici ilgili ihlali gidermezse sözleşmeyi feshetmektedir. Haklı Sebeple Fesih hâlinin söz konusu olması ve iş sahibine sözleşmeyi bu surette feshetme hak ve yetkisinin tanınması, sözleşmeden sözleşmeye değişiklik göstermekle birlikte, genellikle:

  • Yüklenicinin, sözleşme kapsamındaki herhangi bir yükümlülüğünü yerine getirmemesi veya
  • İflas etmesi, konkordato ilan etmesi, tasfiyesine karar verilmesi veya malları için kayyum atanmış olması hâllerinin varlığı hâlinde söz konusu olmaktadır.

Sözleşmesi, yukarıda belirtilen nedenlerle haklı sebeple fesih maddesi uyarınca feshedilen yüklenicinin; yine sözleşmeden sözleşmeye değişiklik göstermekle birlikte, sözleşmenin feshinden doğan ana yükümlülükleri:

  • Sözleşmenin feshedilen bölümü için kendisine iş sahibi tarafından yapılan ödemeleri, yine sözleşmede belirtilen faiz oranı ile birlikte iş sahibine ödemek ve
  • Üretimi feshedilen kalemlerin, SSM tarafından üçüncü kişilerden temin edilmesi hâlinde, bunlardan kaynaklanan ek maliyetleri karşılamaktır.

Bunlara ilaveten, yüklenicinin maruz kalacağı en önemli yaptırım ise; sözleşmenin imzasıyla birlikte yüklenici tarafından sunulan kesin teminat mektubunun, SSM tarafından nakde çevrilmesi olacaktır.

Sözleşmenin, iş sahibi tarafından kısmen feshedilmiş olması hâlinde; yüklenicinin, sözleşmenin feshedilmeyen kısmına ilişkin sözleşme kapsamındaki yükümlülükleri aynen devam edecektir.

Hâl bu olmakla birlikte, standart SSM sözleşmelerinde, yükleniciye hiçbir zaman sözleşmeyi feshetme yetkisi tanınmamakta; ancak iş sahibinin yükümlülüklerini yerine getirmemesi hâlinde, yüklenicinin de Türk Borçlar Kanunu kapsamında, ilgili sözleşmeyi her zaman feshetme yetkisi bulunmaktadır.

Örnek olarak verilebilecek, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi'nin E. 2010/6550 K. 2011/6667 sayılı ve 17.11.2011 tarihli kararına konu olayda; yüklenici ve iş sahibi arasında bir eser sözleşmesi akdedilmiştir. Sözleşmenin akdedilmesini müteakip sözleşmede düzenlenen hükümler çerçevesinde, iş sahibi tarafından yükleniciye ödemeler yapılmıştır. Ancak; yüklenici akdedilen sözleşme kapsamındaki işe, iş takvimine uygun olarak başlamamış ve kullandığı malzemeler, sözleşme konusu işin yapımına uygunluk göstermemiştir. yüklenicinin eser sözleşmesinin hükümlerine uymaması nedeniyle; söz konusu sözleşme, iş sahibi tarafından haklı nedenle feshedilmiş ve iş sahibi, sözleşme kapsamında yapmış olduğu ödemelerin iadesini istemiştir.

Olayın yargıya taşınması neticesince, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi; yüklenicinin, eser sözleşmesinden kaynaklanan yükümlülüğünü gerektiği gibi yerine getirmemesini, iş sahibinin sözleşmeyi feshedebilmesi için haklı sebep saymış ve sözleşmenin feshedilen kısmı için, iş sahibi tarafından yapılmış ödemelerin, yüklenici tarafından iş sahibine faizi ile birlikte iade edilmesi gerektiğine hükmetmiştir.

2.1.2. Sözleşmenin Sebepsiz Feshi

İş sahibi, sözleşmelerde, genellikle herhangi bir sebep belirtmeksizin belirli bir süre önceden yapacağı fesih bildirimi ile sözleşmeyi tek taraflı olarak feshetme yetkisini elinde bulundurmaktadır. Bu hak, sözleşmelerde, iş sahibi lehine tek taraflı olarak düzenlenmekte ve genellikle yüklenicilere sözleşmeyi sebepsiz olarak feshetme hakkı tanınmamaktadır.

Sözleşmenin iş sahibi tarafından bu şekilde feshedilmesi hâlinde, iş sahibi, yüklenicinin fesih bildirimini aldığı tarihe kadar tamamlamış/ifa etmiş veya kısmen tamamlamış/kısmen ifa etmiş olduğu tüm iş ve hizmetleri ve bunlara ilişkin dokümanları, bedellerini ödemek suretiyle teslim almakla yükümlüdür. Bu durumda, iş sahibi ayrıca; sözleşme kapsamında yüklenici tarafından sunulmuş olan tüm teminat mektuplarını da iade edecektir.

Yine aynı haklı nedenle fesih durumunda olduğu gibi, sözleşmenin İş Sahibi tarafından kısmen feshedilmiş olması hâlinde; yüklenicinin, sözleşmenin feshedilmeyen kısmına ilişkin sözleşme kapsamındaki yükümlülükleri aynen devam edecektir.

Bu konuda örnek olarak verilebilecek, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi E. 2010/7098 K. 2012/350 sayılı ve 27.01.2012 tarihli kararına konu olayda; yüklenici ve iş sahibi arasında bir eser sözleşmesi akdedilmiştir. 05.10.2006 tarihinde, iş sahibi, sebepsiz olarak sözleşmeyi feshetmiştir.

Olayın yargıya taşınması neticesince, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi; eserin tamamlanmasından önceki bir aşamada, iş sahibinin, yapılmış işlerin bedelini vermek ve yüklenicinin zarar ve ziyanını tazmin etmek şartı ile herhangi bir gerekçe göstermeksizin sözleşmeyi feshedebileceğine; yüklenicinin zararı hesaplanırken, yüklenicinin fesih tarihine kadar yaptığı giderlere (menfi), eser tamamlanmış olsaydı o tarihte elde edilecek net kâr (müspet) eklenerek toplam zarar miktarının bulunacağına hükmetmiştir.

2.2. Kanuni Yaptırımlar

Öncelikle işin borçlu, yani yüklenici tarafından süresinde veya teknik şartname ile sözleşmeye uygun olarak tamamlanmaması hâlinde, yüklenici, kanunen "mütemerrit", yani "taahhütlerini yerine getirmeyen" olarak addedilir. Bu durumda, Türk Borçlar Kanunu'nun 125. maddesi, iş sahibine, yani alacaklıya, üç tane seçimlik hak tanır.

Bu seçimlik haklardan ilki, "aynen ifa ile birlikte gecikme zararının tazminini" talep etmektir. Bu hakkı kullanmayı tercih eden iş sahibi, yüklenicinin sözleşme kapsamındaki borçlarını yerine getirmesini istemek ve buna ilaveten yaşanan gecikme nedeniyle doğan zarar ve ziyanlarına ilişkin tazminat davası açmak hakkına sahiptir. Ancak belirtmek gerekir ki, iş sahibinin bu hakkını, Türk Borçlar Kanunu'nun 146'ıncı maddesinde düzenlenen 10 yıllık bir zamanaşımı süresinde kullanması gerekmektedir.

Burada belirtilmesi gereken bir diğer husus ise bu kapsamda iş sahibi tarafından talep edilecek olan gecikme zararına nelerin dâhil olduğudur. Genel olarak gecikmeden doğan zarar, iş sahibinin, yüklenici yükümlülüklerini sözleşmeye uygun şekilde yerine getirmiş olsaydı sahip olacağı malvarlığı ile yüklenicinin taahhütlerini gecikmeyle yerine getirmesi sonucunda sahip olduğu malvarlığı arasındaki farkı ifade eder. Bu zararın kapsamına, iş sahibinin gecikme yüzünden yaptığı masraflar gibi fiili zararlar ile birlikte, borcun ifasının gecikmesi yüzünden iş sahibinin yoksun kaldığı kâr da girer.

İş sahibinin ikinci seçimlik hakkı ise "aynen ifa yerine borcun ifa edilmemesinden doğan zararın tazminini" talep etmektir. Burada iş sahibi, yüklenicinin sözleşme kapsamındaki borçlarını aynen yerine getirmesini istemekten ve buna ilaveten yaşanan gecikme nedeniyle doğan zarar ve ziyanlarını talep etmekten vazgeçtiğini bildirerek, borcun ifa edilmemesinden doğan müspet zararını yükleniciden talep edebilmektedir. Bu durumda iş sahibinin müspet zararının hesabında, kural olarak aynen ifadan vazgeçtiği tarih esas alınacaktır.

İş sahibinin bu kapsamdaki son hakkı ise "sözleşmeden dönme ve menfi zararın tazminini" talep etmektir. Bu hakkını kullanan iş sahibi, sözleşmenin yerine getirilmesinden ve gecikme nedeniyle doğan zarar ve ziyanı istemekten vazgeçtiğini derhal bildirmek suretiyle sözleşmeyi feshedebilir. Bu hâlde, fesih geriye etkili olarak borç ilişkisini ortadan kaldırır. Yani; sözleşmeyi fesheden iş sahibi, borcunu ifa yükümlülüğünden kurtulmakla birlikte, borcunu daha önce ifa etmişse de Türk Borçlar Kanunu'nun 77 ve diğer maddelerindeki "sebepsiz zenginleşme" hükümlerine göre, yaptığı ödemeyi geri isteyebilecektir. Aynı şekilde, o tarihe kadar yüklenici tarafından teslim edilen ürünleri de aksine bir anlaşma olmadığı takdirde, sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre yükleniciye iade edecektir. Sözleşmeyi bu şekilde fesheden iş sahibi, Türk Borçlar Kanunu'nun 125'inci maddesinin ikinci paragrafı uyarınca, sözleşmenin geçersizliğinden doğan zararın (menfi zarar) ödenmesini de yükleniciden talep etme hakkına sahiptir.

3. SONUÇ

Sonuç olarak; sözleşmenin gereği gibi ifa edilmemesi nedeniyle yüklenici, hem sözleşmesel hem de kanuni bir takım yaptırımlara maruz kalabilmektedir. Bu nedenle; ihale aşamasında, yükleniciye sunulan standart tip sözleşme ile idari şartname dikkatle incelenerek; sözleşmesel ve kanuni risklere ilişkin bir risk analizi yapılmalı, maruz kalınabilecek yaptırımlar tespit edilmeli ve fiyatlandırma ile iş programı, bu doğrultuda yapılmalıdır. Bununla beraber, iş sahibi ile imzalanacak sözleşmelerde yer alan hükümler, yansıtma yoluyla alt yüklenicilerle yapılacak olan sözleşmelerde de yer almalı ve bu şekilde, alt yüklenicilerin kusuru medeniyle iş sahibi ile yapılan sözleşmenin feshedilmesi hâlinde, maruz kalınabilecek zararlara ilişkin, zararın ilgili alt yükleniciye rücu edilmesine olanak sağlanmalıdır.

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.

To print this article, all you need is to be registered on Mondaq.com.

Click to Login as an existing user or Register so you can print this article.

Authors
 
Some comments from our readers…
“The articles are extremely timely and highly applicable”
“I often find critical information not available elsewhere”
“As in-house counsel, Mondaq’s service is of great value”

Related Topics
 
Related Articles
 
Up-coming Events Search
Tools
Print
Font Size:
Translation
Channels
Mondaq on Twitter
 
Register for Access and our Free Biweekly Alert for
This service is completely free. Access 250,000 archived articles from 100+ countries and get a personalised email twice a week covering developments (and yes, our lawyers like to think you’ve read our Disclaimer).
 
Email Address
Company Name
Password
Confirm Password
Position
Mondaq Topics -- Select your Interests
 Accounting
 Anti-trust
 Commercial
 Compliance
 Consumer
 Criminal
 Employment
 Energy
 Environment
 Family
 Finance
 Government
 Healthcare
 Immigration
 Insolvency
 Insurance
 International
 IP
 Law Performance
 Law Practice
 Litigation
 Media & IT
 Privacy
 Real Estate
 Strategy
 Tax
 Technology
 Transport
 Wealth Mgt
Regions
Africa
Asia
Asia Pacific
Australasia
Canada
Caribbean
Europe
European Union
Latin America
Middle East
U.K.
United States
Worldwide Updates
Registration (you must scroll down to set your data preferences)

Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including your content preferences, for three primary purposes (full details of Mondaq’s use of your personal data can be found in our Privacy and Cookies Notice):

  • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting to show content ("Content") relevant to your interests.
  • To enable features such as password reminder, news alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
  • To produce demographic feedback for our content providers ("Contributors") who contribute Content for free for your use.

Mondaq hopes that our registered users will support us in maintaining our free to view business model by consenting to our use of your personal data as described below.

Mondaq has a "free to view" business model. Our services are paid for by Contributors in exchange for Mondaq providing them with access to information about who accesses their content. Once personal data is transferred to our Contributors they become a data controller of this personal data. They use it to measure the response that their articles are receiving, as a form of market research. They may also use it to provide Mondaq users with information about their products and services.

Details of each Contributor to which your personal data will be transferred is clearly stated within the Content that you access. For full details of how this Contributor will use your personal data, you should review the Contributor’s own Privacy Notice.

Please indicate your preference below:

Yes, I am happy to support Mondaq in maintaining its free to view business model by agreeing to allow Mondaq to share my personal data with Contributors whose Content I access
No, I do not want Mondaq to share my personal data with Contributors

Also please let us know whether you are happy to receive communications promoting products and services offered by Mondaq:

Yes, I am happy to received promotional communications from Mondaq
No, please do not send me promotional communications from Mondaq
Terms & Conditions

Mondaq.com (the Website) is owned and managed by Mondaq Ltd (Mondaq). Mondaq grants you a non-exclusive, revocable licence to access the Website and associated services, such as the Mondaq News Alerts (Services), subject to and in consideration of your compliance with the following terms and conditions of use (Terms). Your use of the Website and/or Services constitutes your agreement to the Terms. Mondaq may terminate your use of the Website and Services if you are in breach of these Terms or if Mondaq decides to terminate the licence granted hereunder for any reason whatsoever.

Use of www.mondaq.com

To Use Mondaq.com you must be: eighteen (18) years old or over; legally capable of entering into binding contracts; and not in any way prohibited by the applicable law to enter into these Terms in the jurisdiction which you are currently located.

You may use the Website as an unregistered user, however, you are required to register as a user if you wish to read the full text of the Content or to receive the Services.

You may not modify, publish, transmit, transfer or sell, reproduce, create derivative works from, distribute, perform, link, display, or in any way exploit any of the Content, in whole or in part, except as expressly permitted in these Terms or with the prior written consent of Mondaq. You may not use electronic or other means to extract details or information from the Content. Nor shall you extract information about users or Contributors in order to offer them any services or products.

In your use of the Website and/or Services you shall: comply with all applicable laws, regulations, directives and legislations which apply to your Use of the Website and/or Services in whatever country you are physically located including without limitation any and all consumer law, export control laws and regulations; provide to us true, correct and accurate information and promptly inform us in the event that any information that you have provided to us changes or becomes inaccurate; notify Mondaq immediately of any circumstances where you have reason to believe that any Intellectual Property Rights or any other rights of any third party may have been infringed; co-operate with reasonable security or other checks or requests for information made by Mondaq from time to time; and at all times be fully liable for the breach of any of these Terms by a third party using your login details to access the Website and/or Services

however, you shall not: do anything likely to impair, interfere with or damage or cause harm or distress to any persons, or the network; do anything that will infringe any Intellectual Property Rights or other rights of Mondaq or any third party; or use the Website, Services and/or Content otherwise than in accordance with these Terms; use any trade marks or service marks of Mondaq or the Contributors, or do anything which may be seen to take unfair advantage of the reputation and goodwill of Mondaq or the Contributors, or the Website, Services and/or Content.

Mondaq reserves the right, in its sole discretion, to take any action that it deems necessary and appropriate in the event it considers that there is a breach or threatened breach of the Terms.

Mondaq’s Rights and Obligations

Unless otherwise expressly set out to the contrary, nothing in these Terms shall serve to transfer from Mondaq to you, any Intellectual Property Rights owned by and/or licensed to Mondaq and all rights, title and interest in and to such Intellectual Property Rights will remain exclusively with Mondaq and/or its licensors.

Mondaq shall use its reasonable endeavours to make the Website and Services available to you at all times, but we cannot guarantee an uninterrupted and fault free service.

Mondaq reserves the right to make changes to the services and/or the Website or part thereof, from time to time, and we may add, remove, modify and/or vary any elements of features and functionalities of the Website or the services.

Mondaq also reserves the right from time to time to monitor your Use of the Website and/or services.

Disclaimer

The Content is general information only. It is not intended to constitute legal advice or seek to be the complete and comprehensive statement of the law, nor is it intended to address your specific requirements or provide advice on which reliance should be placed. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers make no representations about the suitability of the information contained in the Content for any purpose. All Content provided "as is" without warranty of any kind. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers hereby exclude and disclaim all representations, warranties or guarantees with regard to the Content, including all implied warranties and conditions of merchantability, fitness for a particular purpose, title and non-infringement. To the maximum extent permitted by law, Mondaq expressly excludes all representations, warranties, obligations, and liabilities arising out of or in connection with all Content. In no event shall Mondaq and/or its respective suppliers be liable for any special, indirect or consequential damages or any damages whatsoever resulting from loss of use, data or profits, whether in an action of contract, negligence or other tortious action, arising out of or in connection with the use of the Content or performance of Mondaq’s Services.

General

Mondaq may alter or amend these Terms by amending them on the Website. By continuing to Use the Services and/or the Website after such amendment, you will be deemed to have accepted any amendment to these Terms.

These Terms shall be governed by and construed in accordance with the laws of England and Wales and you irrevocably submit to the exclusive jurisdiction of the courts of England and Wales to settle any dispute which may arise out of or in connection with these Terms. If you live outside the United Kingdom, English law shall apply only to the extent that English law shall not deprive you of any legal protection accorded in accordance with the law of the place where you are habitually resident ("Local Law"). In the event English law deprives you of any legal protection which is accorded to you under Local Law, then these terms shall be governed by Local Law and any dispute or claim arising out of or in connection with these Terms shall be subject to the non-exclusive jurisdiction of the courts where you are habitually resident.

You may print and keep a copy of these Terms, which form the entire agreement between you and Mondaq and supersede any other communications or advertising in respect of the Service and/or the Website.

No delay in exercising or non-exercise by you and/or Mondaq of any of its rights under or in connection with these Terms shall operate as a waiver or release of each of your or Mondaq’s right. Rather, any such waiver or release must be specifically granted in writing signed by the party granting it.

If any part of these Terms is held unenforceable, that part shall be enforced to the maximum extent permissible so as to give effect to the intent of the parties, and the Terms shall continue in full force and effect.

Mondaq shall not incur any liability to you on account of any loss or damage resulting from any delay or failure to perform all or any part of these Terms if such delay or failure is caused, in whole or in part, by events, occurrences, or causes beyond the control of Mondaq. Such events, occurrences or causes will include, without limitation, acts of God, strikes, lockouts, server and network failure, riots, acts of war, earthquakes, fire and explosions.

By clicking Register you state you have read and agree to our Terms and Conditions