Turkey: Türkiye'de Denetim Mesleğinin Geleceği

Last Updated: 13 September 2016
Article by İzel Levi Coşkun

İstanbul Üniversitesi'nden mezun olduğum 1995 yılında işletme bölümünün belki de en popüler mesleği bağımsız denetimdi. Bağımsız denetim konusunda adı bilinen tüm denetim firmaları kariyer günlerinde okulumuzu ziyaret edip sunumlar yapıyor, bıraktıkları broşürler elden ele dolaşıyordu. Aynı yıl ilginçtir ki Yeminli Mali Müşavirlik (YMM) yasası da çıkmış, bu vesile ile tam tasdik hizmeti de yürürlüğe girmişti. Aramızda hep bağımsız denetimin tecrübe kazanmak için en iyi sektör olduğu konuşuluyor, giriş ücretlerinin piyasadaki diğer işlere göre daha uygun olduğu, ancak çalışma şartlarının özellikle ilk 2-3 yıl için ağırlığından bahsediliyordu. O dönemin bir başka parlak sektörü de bankacılıktı. Zorlu mülakat ve sınavlardan sonra benim yakın arkadaşlarımın çoğu birer bağımsız denetim firmasına, kalanlar da çeşitli bankalara girdiler. Dışarı çıktığımızda, tanışırken gururla taşıdığımız bağımsız denetim firmasının kartını yeni tanıştığı arkadaşına vermek o zamanlar bir prestij kaynağıydı.

Bağımsızlık, etik ve dürüstlük ilkelerinden esinlenen bu prestij ve gurur kaynağı sektör meslek etiğini derinden sarsan ilk darbesini 2001 yılında Enron Vakası ile aldı. Dünyada birçok basın organında manşetten patlayan bu haber, bizim medyamızda çok ilgi görmemişti. Hatta o dönem Arthur Andersen'in başında bulunan kişi yapmış olduğu bir röportajda bu olayda suçlu aranmamasını, Enron Vakası'nın küresel ekonominin bir sonucu olduğunu belirtmesi beni şahsen bir hayli şaşırtmıştı.

Arthur Andersen'in suçlu bulunarak şimdiye kadarki en ağır tazminatla cezalandırılması ve ABD'deki borsaya açık firmaların denetiminden men edilmesini takiben bu dev şirket diğer denetim firmaları arasında paylaşıldı. Bu olayın hemen akabinde Telekom şirketleri WorldCom ve Global Crossing skandalları gündeme geldi. Türkiye'de ise aynı yıl içinde ülkemizde yaşanan mali krizde batan bankaların maliyeti milyar dolarları bulurken, bu bankaların bağımsız denetimlerini üstelenen firmalar ile ilgili olarak Arthur Andersen'in aksine herhangi bir cezai yaptırım uygulanmamış olması dikkat çekicidir. Enron vakası ABD'de Haziran 2002'de Sarbanes Oxley Yasası'nın çıkmasına, mali kriz ise Türkiye'de Mayıs 2001 tarihi itibarı ile BDDK tarafından "Bankacılık Sektörü Yeniden Yapılandırma Programı"nın yürürlüğe konmasına sebep olmuştur. Temmuz 2003'te SPK'nın yürürlüğe koyduğu ancak yararlarına rağmen uygulamada halen birçok işletmenin henüz tatbikata geçirmediği Kurumsal Yönetim İlkeleri1 (bu ilkeler 2005 yılında düzeltilerek "uygula, uygulayamazsan açıkla" öngörüsüyle tekrar yayınlanmıştır2) de uygulama açısından denetim sektörünü de özellikle bağımsızlık ve etik kavramları çerçevesinde yakından ilgilendirmektedir.

Sektör bir yandan kriz ve skandallarla çalkalanırken, öte yandan yeni çıkan uygulamalar da sektör çalışanlarını ek sınavlara tabi etti. Buna en çarpıcı örnek yurtdışındaki muadili CPA olan ve Türkiye'de 3568 No. lı kanun ile yürürlükte olan Serbest Muhasebeci Mali Müşavir (SMMM) yetkilerinin borsaya açık olan firmaları denetlemek için yeterli olmadığının Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) tarafından bildirilmesiydi. Uzun vadede denetim yetkisinin tamamen SPK kontrolüne geçebileceği riskini gören Türkiye Muhasebe Odaları Birliği (TÜRMOB), Şubat 2008 tarihi itibarı ile SPK'ya dava açtı. Böylece bir yandan meslekte yeterlilik adına SMMM ruhsatı veren TÜRMOB, diğer yandan borsaya açık firmaları denetlemek için lisans veren SPK karşı karşıya kalmış oldu. TURMOB ile SPK arasındaki dava Danıştay tarafından SPK lehine sonuçlandı.

3568 sayılı meslek yasası SMMM ve YMM'liği de kapsamak üzere 1989'da uygulanmaya başlandı. YMM'lere "Tam Tasdik" yetkisi ile buna ilişkin yönetmelik ve tebliğler 1995'ten itibaren yürürlüğe girdiği zaman, tasdik hizmetinin ifa edilebilmesi için Maliye Bakanlığı'nca her sene Aralık sonuna doğru ilan edilen ücret tarifesi, tasdik hizmetinin kalitesi için bir garanti niteliği taşıyordu.

1999 yılında uygulamaya konulan Geçici Vergi aslında enflasyonla eriyen vergi alacaklarını bölerek peşinen tahsil etmeye yönelik bir uygulamaydı. Ancak enflasyonun sona ermesine ve bu uygulama birkaç kez kaldırılacak sözü verilmesine rağmen halen geçerliliğini sürdürüyor. Geçici Vergi uygulaması hem muhasebe prensipleri açısından yıllık dönemi 4'e bölerek muhasebenin dönemsellik ilkesine aykırı bir yaklaşım oluştururken diğer yandan da muhasebe mesleğini icra edenlerin aynı külfeti yılda 4 kez çekmesi sonucunu doğuruyor . Bu uygulama tabi denetim zamanlarını da arttıran bir husus. Keza BA / BS formlarının da aylık olarak hazırlanması ve bu doğrultuda kontrollerinin yapılması da yine hem icra eden hem de kontrol eden açısından müthiş zaman alıyor. Ancak tasdik hizmeti yürürlüğe girdiğinden beridir mevzuattaki bir takım değişikliklerle denetçinin üzerinde devamlı artan nitelikteki sorumluluklar Yeminli Mali Müşavirler Odası'nca belirlenen tarifeye ne kadar yansıtıldı bilemiyorum. İlk yıllarda tarifeye uyulduğunu gayet iyi hatırlıyorum. Ama ilerleyen yıllarda rekabetin etkisiyle tarifenin altına inildiğinin haberleri yayılmaya başladı. Müşterilerin bu yönde talepleri olmaya başladı. Her ne kadar Ankara Yeminli Mali Müşavirleri Odası'nca tarifeye uymayan yeminli mali müşavirlerin incelemeye alınacağı söylense de 2008 yılı sonunda tabiri caizse ip koptu. 2009 Aralık ayında ilk defa tarife yayımlanmadı. İşi hakkıyla yapma mücadelesi veren, kaliteyi her zaman önde tutmaya çalışan birkaç firma haricinde de tarife kaldı mı artık ben de bilmiyorum.

2006 Tarihi itibarı ile çıkan SPK'nın rotasyon tebliğine3 ek olarak 2009'da çıkan tebliğle ekibinde denetçi ve üzeri kadrosunun 25 sorumlu ortak başdenetçi olmak üzere en az 75 kişiden oluşan bağımsız denetim şirketlerinin rotasyondan muaf tutulması4da bazı firmaların pazardaki hakimiyetinin garantisi oldu. Böyle bir uygulama da bildiğim kadarı ile hiçbir gelişmiş ülkede yok. Büyük olanın müşterisi rotasyona tabi tutulmaz, küçük olanın tutulur gibi bir yaklaşım bana göre direkt adres gösteren haksız rekabete sebep olan bir uygulama...

Bütün bu gelişmelere rağmen buraya kadar her şeyin normal (!) seyrinde gittiğini varsayarsak, krizin de etkisiyle, rotasyon esnasında kalitenin pek de önemsenmediği ve tamamen fiyata yönelik bir rekabet ortamı da sektöre büyük darbe vurdu. Bağımsız denetim ücretleri %50 ve üzeri oranlarda azaldı. Rotasyon esnasında bazı işletmeler tasdik hizmeti için de ihale açarak YMM'lerini de değiştirdiler. Bazı firmaların tasdik hizmeti verildiği takdirde bağımsız denetimin eşantiyon olarak temin edileceğini bildirdikleri, bazı firmaların ise eski müşterilerini kaybetmemek adına SPK lisansı alarak rotasyona tabi işleri yan şirketlerine kaydırdıklarını duyduk. İspatı yetkili kurumların işi... Ücretlerin bu hale geldiği bir ortamda yeni Türk Ticaret Kanunu (TTK) beklentisi de gündemden kalkınca pazardaki daralma son haddine ulaştı. Tabi bunun sonucu olarak da bağımsız denetimde kaybedilen müşterilerin yerini tasdikte aramaya çalışan firmalar birbirlerinin müşterilerini arayıp ben bu işi yarısına yaparım hem de KDV dahil diye meslek etiğine hiç de uymayan davranışlar sergilemeye başladılar. Rotasyona tabi 140 adet firmanın karar verme süresi Mart sonu ile sınırlı olduğundan ve tasdik sözleşmelerinin de Şubat 2010 sonu itibarı ile imzalanması gerektiğinden tasdik hizmetindeki rekabet 2010 Şubat ayı itibarı ile son buldu. Buna rağmen birçok YMM şirketinin müşterilerini kaybettiklerinden zor duruma düştükleri ve hatta firmalarını tasfiye ettiklerini biliyoruz. Tabi bu firmaların zarar halinde sektör devleri gibi yurtdışından özel fonlamalar ile destek görmeleri ne yazık ki mümkün değil...

Gelelim yazımın konusu olan mesleğin geleceğine...

Küresel krizin bazı finans kuruluşlarının batması ile sonuçlanan ve bağımsız denetim kuruluşlarını da töhmet altında bıraktığı, şu anda Lehman Brothers gibi davaları da takip ediyoruz. Ancak ben bu sefer bağımsız denetim firmalarına en azından piyasadan silecek büyüklükte bir fatura çıkarılacağını zannetmiyorum. Bunun bir sebebinin de hali hazırda bir tekel halini almış dünya pazarında 1 ya da 2 devin ortadan kalkmasının diğerlerini daha da güçlü kılacağına dair kaygı olduğunu düşünüyorum. Öte yandan Türkiye'de TTK ne yazık ki ufukta görünmüyor. Zaten TTK çıksa da 2 milyona yakın işletmenin bırakın denetimini yapmayı, Uluslar arası Finansal Raporlama Standartları (UFRS) standartlarına göre nasıl muhasebe tutacağını kimsenin bildiğini sanmıyorum. Bunun için ayrı bir seferberlik ilan etmek gerekiyor desem herhalde abartmış olmam. Bu sene rotasyona tabi 23 firma var. Sözleşmeler de zaten uzun vadeli imzalandığından en az 1 yıl daha aynı ücretlerle devam edileceği aşikar. Borsaya açılan, ya da yabancı yatırımla Türkiye'ye gelen firmalarda pek bir artış olmadığından yola çıkarsak5 bağımsız denetim pazarının aynı boyutlarda seyredeceğini düşünebiliriz. Tabi bu ücretlerdeki düşüşle birlikte değerlendirildiğinde birçok firma için kayıp demek. Bu kaybın telafi edileceği yer ise şüphesiz tam tasdik pazarı olacaktır. Bu doğrultuda Maliye Bakanlığı'nın tarifeyi yayınlayıp yayınlamayacağı da belli değil. Zaten yayınlasa da artık kimsenin buna uymaya niyetinin olmadığı apaçık ortada. Dolayısı ile özellikle tasdik pazarında 2011 yılı son derece acımasız bir rekabete gebe... Peki bu durumda denetçi ücretleri ne olacak. Ya küçük bir artış ya da artış yok. Bu iyi senaryo... Ücretsiz izinler, işten çıkarmalar çoktan başladı bile. Tasdik hizmeti bu şekilde devam ederse kalite gibi bir şey kalmayacağı gibi uzun vadede meslek de tehlikeye girecek. Bazı vergici arkadaşlar gelecek kuşkusu ile SPK sınavlarına girmeye başladılar bile... Benim merak ettiğim bir diğer husus da ekonomimizin kesinlikle ihtiyacı olduğuna inandığım yeni TTK eğer bir gün çıkarsa işletmeler acaba her iki hizmeti de talep edecekler mi? Kimse kalkıp ben zaten bağımsız denetim hizmeti alıyorum şu kadar da para ödüyorum neden bir de tasdik yaptırayım demeyecek mi? Ya Yeminli Mali Müşavirler bu kadar düşük ücretlerle büyük sorumluluk ve risk almayı gerektiren tam tasdik hizmetini icra etmeyi ne kadar sürdürebilecekler?

Ben açıkçası bu şekilde yıpratılmaya devam edildiği taktirde tasdik hizmetinin çok uzun ömürlü olduğunu düşünmüyorum. Bunun yerini 1995 öncesinde olduğu gibi vergi danışmanlığı ve revizyonun alacağı inancındayım.

Buradaki asıl tehlike verilen hizmetin temelinde yatan güven duygusunun sarsılması. Bir yandan fiyat baskısı, bir yandan acımasız ve etik dışı rekabet, tabi ki personel ücretlerine, mesleki ve kişisel eğitimlere ve gelişime yönelik yatırımlara olumsuz yönde etki edecektir. Bunları fark eden iyi okullardan mezun olmuş öğrencilerin denetim sektörüne giriş talebi de düşmeye devam edecek. Bunların sonucu olarak da her ne kadar büyük markaların arkasına saklanılmaya çalışılsa da ne yazık ki kalite de mutlaka düşecektir. Bu durum da şu ana kadar durumdan bir hayli memnun olan işletmelerin aldıkları hizmetten tatmin olmamaya başlamaları anlamına gelmektedir. Dolayısı ile işletmelerin bir süre sonra fiyata dayalı denetim firmalarını birbirine kırdırma politikalarından vazgeçmeleri kendilerinin yararına olacaktır. Bir takım maliyet kısma politikaları ile sektördeki denetim firmalarının bu duruma ne kadar dayanabileceğini kestirmek güç. Herkes yeni açılımlar (!) peşinde. Bu doğrultuda Enron sonrası arasına net bir çizgi çekilen denetim ve danışmanlık hizmetlerinin tekrar yakınlaşmaya başlayacağı kanısındayım.

Türkiye'nin 2007 yılında tanıştığı vergi ile özdeş gibi düşünülen ama ayrı bir ekspertiz ve özel bir yaklaşım gerektiren transfer fiyatlandırması hizmetinin önünün çok açık olduğunu düşünüyorum. Öte yandan, BASEL II tipi bir zorlama olmazsa iç denetim hizmetinin en azından şu zamanlarda gerileyeceği, ileriki yıllarda da gelişiminin çok durağan olacağı şimdiden sinyallerini veriyor.

Bütün bu gelişmeler ışığında iyi bildiği işe odaklanıp, ana prensiplerinden, meslek etiğinden, bağımsızlıktan, kaliteden ödün vermeyenlerin uzun vadede yüzünün güleceğine inanıyorum. Ya da öyle inanmak istiyorum...

* Bu makale Dünya Gazetesi'nde yayınlanmıştır.

Footnotes

1) İMKB'de işlem gören işletmelerde Kurumsal Yönetim Prensiplerinin uygulanmasına yönelik araştırma için bkz. "Yönetim Kurulları için Kurumsal Yönetim Prensipleri / TÜSİAD, Temmuz 2010"

2) Kurumsal Yönetim ve Risk, Prof. Dr. Mustafa Aysan, Önsöz S. 5

3) Seri X No:22 sayılı Sermaye Piyasasında Bağımsız Denetim Standartları Hakkında Tebliğ. 12 Haziran 2006

4) http://www.spk.gov.tr/apps/teblig/displayteblig.aspx?id=370&ct=f&action=displayfile&ext=.pdf

5) http://www.halkaarzseferberligi.com/anasayfa.aspx

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.

To print this article, all you need is to be registered on Mondaq.com.

Click to Login as an existing user or Register so you can print this article.

Authors
 
Some comments from our readers…
“The articles are extremely timely and highly applicable”
“I often find critical information not available elsewhere”
“As in-house counsel, Mondaq’s service is of great value”

Related Topics
 
Related Articles
 
Up-coming Events Search
Tools
Print
Font Size:
Translation
Channels
Mondaq on Twitter
 
Register for Access and our Free Biweekly Alert for
This service is completely free. Access 250,000 archived articles from 100+ countries and get a personalised email twice a week covering developments (and yes, our lawyers like to think you’ve read our Disclaimer).
 
Email Address
Company Name
Password
Confirm Password
Position
Mondaq Topics -- Select your Interests
 Accounting
 Anti-trust
 Commercial
 Compliance
 Consumer
 Criminal
 Employment
 Energy
 Environment
 Family
 Finance
 Government
 Healthcare
 Immigration
 Insolvency
 Insurance
 International
 IP
 Law Performance
 Law Practice
 Litigation
 Media & IT
 Privacy
 Real Estate
 Strategy
 Tax
 Technology
 Transport
 Wealth Mgt
Regions
Africa
Asia
Asia Pacific
Australasia
Canada
Caribbean
Europe
European Union
Latin America
Middle East
U.K.
United States
Worldwide Updates
Registration (you must scroll down to set your data preferences)

Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including your content preferences, for three primary purposes (full details of Mondaq’s use of your personal data can be found in our Privacy and Cookies Notice):

  • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting to show content ("Content") relevant to your interests.
  • To enable features such as password reminder, news alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
  • To produce demographic feedback for our content providers ("Contributors") who contribute Content for free for your use.

Mondaq hopes that our registered users will support us in maintaining our free to view business model by consenting to our use of your personal data as described below.

Mondaq has a "free to view" business model. Our services are paid for by Contributors in exchange for Mondaq providing them with access to information about who accesses their content. Once personal data is transferred to our Contributors they become a data controller of this personal data. They use it to measure the response that their articles are receiving, as a form of market research. They may also use it to provide Mondaq users with information about their products and services.

Details of each Contributor to which your personal data will be transferred is clearly stated within the Content that you access. For full details of how this Contributor will use your personal data, you should review the Contributor’s own Privacy Notice.

Please indicate your preference below:

Yes, I am happy to support Mondaq in maintaining its free to view business model by agreeing to allow Mondaq to share my personal data with Contributors whose Content I access
No, I do not want Mondaq to share my personal data with Contributors

Also please let us know whether you are happy to receive communications promoting products and services offered by Mondaq:

Yes, I am happy to received promotional communications from Mondaq
No, please do not send me promotional communications from Mondaq
Terms & Conditions

Mondaq.com (the Website) is owned and managed by Mondaq Ltd (Mondaq). Mondaq grants you a non-exclusive, revocable licence to access the Website and associated services, such as the Mondaq News Alerts (Services), subject to and in consideration of your compliance with the following terms and conditions of use (Terms). Your use of the Website and/or Services constitutes your agreement to the Terms. Mondaq may terminate your use of the Website and Services if you are in breach of these Terms or if Mondaq decides to terminate the licence granted hereunder for any reason whatsoever.

Use of www.mondaq.com

To Use Mondaq.com you must be: eighteen (18) years old or over; legally capable of entering into binding contracts; and not in any way prohibited by the applicable law to enter into these Terms in the jurisdiction which you are currently located.

You may use the Website as an unregistered user, however, you are required to register as a user if you wish to read the full text of the Content or to receive the Services.

You may not modify, publish, transmit, transfer or sell, reproduce, create derivative works from, distribute, perform, link, display, or in any way exploit any of the Content, in whole or in part, except as expressly permitted in these Terms or with the prior written consent of Mondaq. You may not use electronic or other means to extract details or information from the Content. Nor shall you extract information about users or Contributors in order to offer them any services or products.

In your use of the Website and/or Services you shall: comply with all applicable laws, regulations, directives and legislations which apply to your Use of the Website and/or Services in whatever country you are physically located including without limitation any and all consumer law, export control laws and regulations; provide to us true, correct and accurate information and promptly inform us in the event that any information that you have provided to us changes or becomes inaccurate; notify Mondaq immediately of any circumstances where you have reason to believe that any Intellectual Property Rights or any other rights of any third party may have been infringed; co-operate with reasonable security or other checks or requests for information made by Mondaq from time to time; and at all times be fully liable for the breach of any of these Terms by a third party using your login details to access the Website and/or Services

however, you shall not: do anything likely to impair, interfere with or damage or cause harm or distress to any persons, or the network; do anything that will infringe any Intellectual Property Rights or other rights of Mondaq or any third party; or use the Website, Services and/or Content otherwise than in accordance with these Terms; use any trade marks or service marks of Mondaq or the Contributors, or do anything which may be seen to take unfair advantage of the reputation and goodwill of Mondaq or the Contributors, or the Website, Services and/or Content.

Mondaq reserves the right, in its sole discretion, to take any action that it deems necessary and appropriate in the event it considers that there is a breach or threatened breach of the Terms.

Mondaq’s Rights and Obligations

Unless otherwise expressly set out to the contrary, nothing in these Terms shall serve to transfer from Mondaq to you, any Intellectual Property Rights owned by and/or licensed to Mondaq and all rights, title and interest in and to such Intellectual Property Rights will remain exclusively with Mondaq and/or its licensors.

Mondaq shall use its reasonable endeavours to make the Website and Services available to you at all times, but we cannot guarantee an uninterrupted and fault free service.

Mondaq reserves the right to make changes to the services and/or the Website or part thereof, from time to time, and we may add, remove, modify and/or vary any elements of features and functionalities of the Website or the services.

Mondaq also reserves the right from time to time to monitor your Use of the Website and/or services.

Disclaimer

The Content is general information only. It is not intended to constitute legal advice or seek to be the complete and comprehensive statement of the law, nor is it intended to address your specific requirements or provide advice on which reliance should be placed. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers make no representations about the suitability of the information contained in the Content for any purpose. All Content provided "as is" without warranty of any kind. Mondaq and/or its Contributors and other suppliers hereby exclude and disclaim all representations, warranties or guarantees with regard to the Content, including all implied warranties and conditions of merchantability, fitness for a particular purpose, title and non-infringement. To the maximum extent permitted by law, Mondaq expressly excludes all representations, warranties, obligations, and liabilities arising out of or in connection with all Content. In no event shall Mondaq and/or its respective suppliers be liable for any special, indirect or consequential damages or any damages whatsoever resulting from loss of use, data or profits, whether in an action of contract, negligence or other tortious action, arising out of or in connection with the use of the Content or performance of Mondaq’s Services.

General

Mondaq may alter or amend these Terms by amending them on the Website. By continuing to Use the Services and/or the Website after such amendment, you will be deemed to have accepted any amendment to these Terms.

These Terms shall be governed by and construed in accordance with the laws of England and Wales and you irrevocably submit to the exclusive jurisdiction of the courts of England and Wales to settle any dispute which may arise out of or in connection with these Terms. If you live outside the United Kingdom, English law shall apply only to the extent that English law shall not deprive you of any legal protection accorded in accordance with the law of the place where you are habitually resident ("Local Law"). In the event English law deprives you of any legal protection which is accorded to you under Local Law, then these terms shall be governed by Local Law and any dispute or claim arising out of or in connection with these Terms shall be subject to the non-exclusive jurisdiction of the courts where you are habitually resident.

You may print and keep a copy of these Terms, which form the entire agreement between you and Mondaq and supersede any other communications or advertising in respect of the Service and/or the Website.

No delay in exercising or non-exercise by you and/or Mondaq of any of its rights under or in connection with these Terms shall operate as a waiver or release of each of your or Mondaq’s right. Rather, any such waiver or release must be specifically granted in writing signed by the party granting it.

If any part of these Terms is held unenforceable, that part shall be enforced to the maximum extent permissible so as to give effect to the intent of the parties, and the Terms shall continue in full force and effect.

Mondaq shall not incur any liability to you on account of any loss or damage resulting from any delay or failure to perform all or any part of these Terms if such delay or failure is caused, in whole or in part, by events, occurrences, or causes beyond the control of Mondaq. Such events, occurrences or causes will include, without limitation, acts of God, strikes, lockouts, server and network failure, riots, acts of war, earthquakes, fire and explosions.

By clicking Register you state you have read and agree to our Terms and Conditions