Turkey: SK/O Sözleşmeleri Ve Karşılıklı Ticaret

Sanayi Katılım/Offset ("SKO") sözleşmeleri en basit anlamıyla bir tarafta satıcı sıfatıyla yabancı yüklenicinin diğer tarafta ise alıcı sıfatıyla kamu otoritesinin bulunduğu, kamu ihale uygulamaları ile karşılıklı ticaret uygulamalarının karma olarak uygulandığı, kamu otoritesinin yabancı yükleniciden satın aldığı ürünler karşılığında yabancı yüklenicinin satın alan ülke ekonomisine ilave ekonomik katkı sağlayacak faaliyetlerde bulunmayı taahhüt ettiği bir tür kamu alım yöntemidir.

SKO sözleşmelerinde yabancı yüklenicinin sağlayacağı katkının kamu tarafından satın alınan mal, ürün veya hizmet ile doğrudan ilgilisinin bulunduğu haller "doğrudan offset" olarak tanımlanırken, temel tedarik sözleşmesi kapsamı dışında sağlayacağı katkılar ise "dolaylı offset" şeklinde ifade edilebilir. Dünyada ve ülkemizde ilk uygulamalarını savunma sanayiinde gördüğümüz SKO sözleşmeleri 2000'li yıllarda özellikle sanayilerinde yenilik ve verimliliği geliştirmek isteyen birçok ülke tarafından da özel sektörde de uygulanmaya başlamıştır. 2000 ile 2014 yılları arasında dünyada 29 ülke tarafından uygulanan offset uygulamalarının etkinliği ve devamlılık göstereceği özellikle 2013-2014 yıllarında savunma sanayindeki tedarik toplam tutarının düşüş göstermesine rağmen offset uygulamaları tahtındaki satın alımlarının ters orantılı şekilde artış göstermesinden de anlaşılabilmektedir. Özellikle Endonezya ve Tayland gibi ülkelerin offset uygulamalarında karşılıklı ticarete yönelik taahhütleri azaltma eğilimine girmiş oldukları görülmekle, bu ülkelerin offset uygulamalarını enflasyon ve mali piyasalarda kırılganlık sağlayacak diğer faktörler sonucu gerçekleşecek olumsuz durumlardan etkilenmeyecek biçimde hayata geçirdikleri görülmektedir. Bunun gibi Azerbaycan, Kazakistan, Malezya, Kore, Vietnam ve İsrail'in de offset uygulamalarında temel bir politika geliştirerek bu uygulamalar kapsamında azami faydayı sağlayıcı, kırılgan olmayan programlar oluşturdukları görülmektedir. Bunun sonucu olarak da özellikle bu ülkelerdeki offset uygulamaları kapsamındaki geri dönüşte de artış gerçekleştiği gözlemlenmiş olmakla bu artışın 2014-2020 dönemi içerisinde de sürdürülebileceği öngörülmektedir.

Offset uygulamaları genel çerçevede, ülkelerin ulusal mevzuatları, ikili veya çok taraflı ticaret anlaşmaları, Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) düzenlemeleri ve yine birlik üyesi ülkeler için de Avrupa Birliği Direktifleri ile düzenlenmiş bulunmaktadır. Ülkelerin gayri safi yurtiçi hasılasının %15-%20'sini oluşturan kamu alımlarının genel ilkeleri bugün özellikle özel sektördeki offset uygulamaları nezdinde DTÖ kapsamında düzenlenmektedir. Bugün itibariyle DTÖ'ye üye ülkeler tarafından imzalanan Dünya Ticaret Örgütü Kamu Alımları Genel Anlaşması ("GPA") kapsamında ülkemiz 4 Haziran 1996 tarihinden itibaren gözlemci statüsünde olmakla gerek sanayi ve ticaret odalarımız gerekse de ilgili diğer kamu kuruluşları nezdinde bu sözleşmeye taraf olunması hususu etkili bir şekilde tartışılmakta ve fakat halen ülkemiz katılım müzakerelerine başlamamış bulunmaktadır. 

GPA genel uygulamaları itibariyle, belirli sektörlerde kamu alımlarına ilişkin Dünya Ticaret Örgütü Ticaret Genel Anlaşması'na uygunluk göstermesi gereken hususlar ışığında düzenlemeler getirmekle, bu düzenlemelerin şeffaflık ve ayrımcılık yasağı ilkelerine uygunluğu noktasında düzenleyici hükümler ihtiva etmektedir. Bu yönü ile ele alındığında özellikle özel sektör offset uygulamalarının yabancı yatırımları engelleyici politikalar ihtiva etmemesi ve yine yerli-yabancı sermaye arasında ayrımcı uygulamalara cevaz vermemesi önceliklidir.

Ülkemizde savunma sanayii dışında diğer sektörlere yönelik offset uygulamaları 15 Şubat 2015 tarihli 29268 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan  "4734 Sayılı Kamu İhale Kanununun 3 üncü Maddesinin (u) Bendine Göre Yapılacak Mal ve Hizmet Alımlarına İlişkin Sanayi İşbirliği Programı Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik"  ile uygulama imkanı bulmuştur.

Offset ve Karşılıklı Ticaret

Karşılıklı ticaret üzerinde mutabık kalının uluslar arası literatürde bir tanımı yer almasa da,  alıcının nakit karşılığı satın aldığı bir mal, ürün veya hizmet karşılığında satıcının bu alıma karşı nakit harici bir karşılık verme yükümlülüğünü ifade eden alıcı ile satıcı arasındaki ticari bir ilişkiyi ifade etmektedir. Savunma sanayii dışında bu tür karşılıklı ticaret faaliyetleri yaygın olarak kullanılabilmekte iken savunma sanayiinde karşılıklı ticaret uygulamaları çok daha kısıtlı alanda ve kendisine özgü dinamikler çerçevesinde yürütülmektedir. 

Karşılıklı ticaret ilişkileri kendi içerisinde de ülkelerin dış borçlanmaya alternatif bir finansman yöntemi arayışından kaynaklı zaman içerisinde çeşitli yöntemler ile geliştirilmiştir. Bu yöntemlerin en başında takas (barter) gelmektedir. Bir karşılıklı ticaret yöntemi olarak takas Borçlar Hukuku ve Ticaret Hukukumuzda düzenleme bulmamakla kanaatimizce 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 139 uncu maddesinde düzenleme bulan takastan da farklıdır. Zira karşılıklı ticarette takas ülkeler arası bir alım-satım ilişkisinde karşılık edim olarak satıcıya mal ve hizmet değişimini ifade ederken Borçlar Kanunu kapsamında düzenlenen takas ise taraflardan birinin diğerine beyanı ile aynı cins olan borçlarını azı tutarında düşürülmesini ifade eden yenilik doğuran bir muamele olarak borcu sona erdiren bir sebep şeklinde düzenlenmiştir. Karşılıklı ticarette takas sözleşmeler kanaatimizce Borçlar Hukukundaki takas işlemlerinin unsurları ile trampa sözleşmesinin unsurlarının karma şekilde uygulama bulduğu ve özellikle ürünlerini serbest dövizle satamayan ülkeler bakımından uluslararası ticaret hukuku uygulamalarında kliring düzenlemeleri kapsamında sıkça karşılaşılan atipik sözleşme niteliğindedir. 

Karşılıklı ticaretin bir başka yöntemi olan kliring ise ülkeler arasındaki iki yanlı ticaret anlaşmalarının temelde malla ödemeyi öngören bir türüdür. Kliringde anlaşmalı ülkeler arasında ithalat ve ihracatI şlemleri döviz kullanılmadan mahsup ve takas yoluyla ve kliring kurumları aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Kliring kurumları merkez bankası ya da kliring ofisidir. Kliring anlaşması imzalayan ülkelerde ithalatçılar ithal ettikleri malların bedelini kendi ülkelerinde ulusal paralarıyla öderler. Bu paralar anlaşmalı ülkeye ihracatta bulunmuş kişilere alacaklarının ödenmesinde kullanılır. Böylece dövizle ödeme yapma zorunluluğu ortadan kalkar. Kliring uygulaması daha çok mallarını serbest dövizle satamayan ülkelerin başvurduğu bir yoldur ve çoğu durumda bir ülkenin dış ticaretini gittikçe bağımlı kıldığı için tercih edilmez. Bunun en iyi örneği II. Dünya Savaşı öncesi ve sırasındaki Türk-Alman dış ticaretidir. Kliring anlaşmaları genellikle kısa dönemler (genelde bir yıl) için yapılır. Dönem sonunda iki ülke arasındaki ihracat ve ithalat birbirine eşitlenmediği takdirde yani taraflardan birinin alacaklı veya borçlu olması durumunda hesapların altın veya konvertibl dövizlerle denkleştirilmesi gerekmektedir.1 Kliring yönteminin bir alt yöntemi olarak da değerlendirilebilen bir başka karlılıklı ticaret yöntemi ise swith ticaretidir. Switch ticareti kliring anlaşmasına taraf olan ülkelerden alacaklı olan ülkenin borçlu ülkenin mallarına ihtiyacı bulunmaması halinde veya bir başka sebeple reddi halinde bu ürünler üzerindeki ithal haklarının devrine ilişkin bir üç taraflı ticari ilişkidir.

Karşılıklı ticaret yöntemlerinden bir diğeri de karşılıklı satın almadır. Karşılıklı satın alma satıcı ile alıcı arasında bir alım satım sözleşmesini takiben ikinci bir alım satım sözleşmesi yapılmak suretiyle ilk sözleşmede alıcı bulunan tarafın bu sefer karşılıklı ticaret ruhuna uygun olarak satıcı, satıcı bulunan tarafın ise alıcı olarak yer aldığı, özetle karşılıklı ticaretin iki ayrı sözleşme ile birbirine bağlı muamele şeklinde gerçekleştiği bir sözleşme tipidir.

Uluslararası literatürde kabul görmüş bir başka karşılıklı ticaret yöntemi ise dengeleme (compensation)'dir. Dengeleme ne geniş anlamıyla ihraç edilen malın bedelinin karşılığının yine mal olarak ödenmesi olarak tanımlanabilir. Bu karşılığın tamamının mal ile ödenmesi durumunda bu ilişkiye tam dengeleme, kısmi olarak mal ile ödenmesi halinde ise kısmi dengeleme denilmektedir. Dengeleme benzeri bir başka karşılıklı ticaret yöntemi ise geri alımdır.(Buy back) Geri alımlarda alıcı taraf ithal ettiği malların bedelini bu mallar sonrasında gerçekleşecek üretimin satın alınması suretiyle ödemektedir.

Görüldüğü üzere tüm bu karşılıklı ticaret usullerinde mal veya hizmet karşılığının doğrudan değişimi ve belirli bir akdi ilişki sınırında ele alınması söz konusu iken SK/O uygulamaları kamu tedarik programı olarak karşımıza çıkmakta ve kapsamı,  alımın ülkeler arası ticaret konusunu oluşturmaktan öte katma değer yaratan bir karşılıklı ticaret metodolojisi altında yürütülmesini amaçlamaktadır. Bu sebeple SK/O konusu hukuki işlemlerin gerek ulusal gerekse de uluslararası tabi olduğu düzenlemeler, uyuşmazlıkların çözüm yolları, ticaretin savunma sanayi kapsamında ve savunma sanayii kapsamı dışında olmasına göre tabi olduğu farklı uygulamalar ve bu uygulamalardaki kamu otoritesinin karar mekanizmaları son derece önem arz etmektedir. 

Footnote

[1] https://tr.wikipedia.org/wiki/Kliring

The content of this article is intended to provide a general guide to the subject matter. Specialist advice should be sought about your specific circumstances.

To print this article, all you need is to be registered on Mondaq.com.

Click to Login as an existing user or Register so you can print this article.

Authors
 
Some comments from our readers…
“The articles are extremely timely and highly applicable”
“I often find critical information not available elsewhere”
“As in-house counsel, Mondaq’s service is of great value”

Up-coming Events Search
Tools
Print
Font Size:
Translation
Channels
Mondaq on Twitter
 
Register for Access and our Free Biweekly Alert for
This service is completely free. Access 250,000 archived articles from 100+ countries and get a personalised email twice a week covering developments (and yes, our lawyers like to think you’ve read our Disclaimer).
 
Email Address
Company Name
Password
Confirm Password
Position
Mondaq Topics -- Select your Interests
 Accounting
 Anti-trust
 Commercial
 Compliance
 Consumer
 Criminal
 Employment
 Energy
 Environment
 Family
 Finance
 Government
 Healthcare
 Immigration
 Insolvency
 Insurance
 International
 IP
 Law Performance
 Law Practice
 Litigation
 Media & IT
 Privacy
 Real Estate
 Strategy
 Tax
 Technology
 Transport
 Wealth Mgt
Regions
Africa
Asia
Asia Pacific
Australasia
Canada
Caribbean
Europe
European Union
Latin America
Middle East
U.K.
United States
Worldwide Updates
Registration
Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including what sort of information you are interested in, for three primary purposes:
  • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting.
  • To enable features such as password reminder, newsletter alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
  • To produce demographic feedback for our information providers who provide information free for your use.
  • Mondaq (and its affiliate sites) do not sell or provide your details to third parties other than information providers. The reason we provide our information providers with this information is so that they can measure the response their articles are receiving and provide you with information about their products and services.
    If you do not want us to provide your name and email address you may opt out by clicking here
    If you do not wish to receive any future announcements of products and services offered by Mondaq you may opt out by clicking here

    Terms & Conditions and Privacy Statement

    Mondaq.com (the Website) is owned and managed by Mondaq Ltd and as a user you are granted a non-exclusive, revocable license to access the Website under its terms and conditions of use. Your use of the Website constitutes your agreement to the following terms and conditions of use. Mondaq Ltd may terminate your use of the Website if you are in breach of these terms and conditions or if Mondaq Ltd decides to terminate your license of use for whatever reason.

    Use of www.mondaq.com

    You may use the Website but are required to register as a user if you wish to read the full text of the content and articles available (the Content). You may not modify, publish, transmit, transfer or sell, reproduce, create derivative works from, distribute, perform, link, display, or in any way exploit any of the Content, in whole or in part, except as expressly permitted in these terms & conditions or with the prior written consent of Mondaq Ltd. You may not use electronic or other means to extract details or information about Mondaq.com’s content, users or contributors in order to offer them any services or products which compete directly or indirectly with Mondaq Ltd’s services and products.

    Disclaimer

    Mondaq Ltd and/or its respective suppliers make no representations about the suitability of the information contained in the documents and related graphics published on this server for any purpose. All such documents and related graphics are provided "as is" without warranty of any kind. Mondaq Ltd and/or its respective suppliers hereby disclaim all warranties and conditions with regard to this information, including all implied warranties and conditions of merchantability, fitness for a particular purpose, title and non-infringement. In no event shall Mondaq Ltd and/or its respective suppliers be liable for any special, indirect or consequential damages or any damages whatsoever resulting from loss of use, data or profits, whether in an action of contract, negligence or other tortious action, arising out of or in connection with the use or performance of information available from this server.

    The documents and related graphics published on this server could include technical inaccuracies or typographical errors. Changes are periodically added to the information herein. Mondaq Ltd and/or its respective suppliers may make improvements and/or changes in the product(s) and/or the program(s) described herein at any time.

    Registration

    Mondaq Ltd requires you to register and provide information that personally identifies you, including what sort of information you are interested in, for three primary purposes:

    • To allow you to personalize the Mondaq websites you are visiting.
    • To enable features such as password reminder, newsletter alerts, email a colleague, and linking from Mondaq (and its affiliate sites) to your website.
    • To produce demographic feedback for our information providers who provide information free for your use.

    Mondaq (and its affiliate sites) do not sell or provide your details to third parties other than information providers. The reason we provide our information providers with this information is so that they can measure the response their articles are receiving and provide you with information about their products and services.

    Information Collection and Use

    We require site users to register with Mondaq (and its affiliate sites) to view the free information on the site. We also collect information from our users at several different points on the websites: this is so that we can customise the sites according to individual usage, provide 'session-aware' functionality, and ensure that content is acquired and developed appropriately. This gives us an overall picture of our user profiles, which in turn shows to our Editorial Contributors the type of person they are reaching by posting articles on Mondaq (and its affiliate sites) – meaning more free content for registered users.

    We are only able to provide the material on the Mondaq (and its affiliate sites) site free to site visitors because we can pass on information about the pages that users are viewing and the personal information users provide to us (e.g. email addresses) to reputable contributing firms such as law firms who author those pages. We do not sell or rent information to anyone else other than the authors of those pages, who may change from time to time. Should you wish us not to disclose your details to any of these parties, please tick the box above or tick the box marked "Opt out of Registration Information Disclosure" on the Your Profile page. We and our author organisations may only contact you via email or other means if you allow us to do so. Users can opt out of contact when they register on the site, or send an email to unsubscribe@mondaq.com with “no disclosure” in the subject heading

    Mondaq News Alerts

    In order to receive Mondaq News Alerts, users have to complete a separate registration form. This is a personalised service where users choose regions and topics of interest and we send it only to those users who have requested it. Users can stop receiving these Alerts by going to the Mondaq News Alerts page and deselecting all interest areas. In the same way users can amend their personal preferences to add or remove subject areas.

    Cookies

    A cookie is a small text file written to a user’s hard drive that contains an identifying user number. The cookies do not contain any personal information about users. We use the cookie so users do not have to log in every time they use the service and the cookie will automatically expire if you do not visit the Mondaq website (or its affiliate sites) for 12 months. We also use the cookie to personalise a user's experience of the site (for example to show information specific to a user's region). As the Mondaq sites are fully personalised and cookies are essential to its core technology the site will function unpredictably with browsers that do not support cookies - or where cookies are disabled (in these circumstances we advise you to attempt to locate the information you require elsewhere on the web). However if you are concerned about the presence of a Mondaq cookie on your machine you can also choose to expire the cookie immediately (remove it) by selecting the 'Log Off' menu option as the last thing you do when you use the site.

    Some of our business partners may use cookies on our site (for example, advertisers). However, we have no access to or control over these cookies and we are not aware of any at present that do so.

    Log Files

    We use IP addresses to analyse trends, administer the site, track movement, and gather broad demographic information for aggregate use. IP addresses are not linked to personally identifiable information.

    Links

    This web site contains links to other sites. Please be aware that Mondaq (or its affiliate sites) are not responsible for the privacy practices of such other sites. We encourage our users to be aware when they leave our site and to read the privacy statements of these third party sites. This privacy statement applies solely to information collected by this Web site.

    Surveys & Contests

    From time-to-time our site requests information from users via surveys or contests. Participation in these surveys or contests is completely voluntary and the user therefore has a choice whether or not to disclose any information requested. Information requested may include contact information (such as name and delivery address), and demographic information (such as postcode, age level). Contact information will be used to notify the winners and award prizes. Survey information will be used for purposes of monitoring or improving the functionality of the site.

    Mail-A-Friend

    If a user elects to use our referral service for informing a friend about our site, we ask them for the friend’s name and email address. Mondaq stores this information and may contact the friend to invite them to register with Mondaq, but they will not be contacted more than once. The friend may contact Mondaq to request the removal of this information from our database.

    Emails

    From time to time Mondaq may send you emails promoting Mondaq services including new services. You may opt out of receiving such emails by clicking below.

    *** If you do not wish to receive any future announcements of services offered by Mondaq you may opt out by clicking here .

    Security

    This website takes every reasonable precaution to protect our users’ information. When users submit sensitive information via the website, your information is protected using firewalls and other security technology. If you have any questions about the security at our website, you can send an email to webmaster@mondaq.com.

    Correcting/Updating Personal Information

    If a user’s personally identifiable information changes (such as postcode), or if a user no longer desires our service, we will endeavour to provide a way to correct, update or remove that user’s personal data provided to us. This can usually be done at the “Your Profile” page or by sending an email to EditorialAdvisor@mondaq.com.

    Notification of Changes

    If we decide to change our Terms & Conditions or Privacy Policy, we will post those changes on our site so our users are always aware of what information we collect, how we use it, and under what circumstances, if any, we disclose it. If at any point we decide to use personally identifiable information in a manner different from that stated at the time it was collected, we will notify users by way of an email. Users will have a choice as to whether or not we use their information in this different manner. We will use information in accordance with the privacy policy under which the information was collected.

    How to contact Mondaq

    You can contact us with comments or queries at enquiries@mondaq.com.

    If for some reason you believe Mondaq Ltd. has not adhered to these principles, please notify us by e-mail at problems@mondaq.com and we will use commercially reasonable efforts to determine and correct the problem promptly.

    By clicking Register you state you have read and agree to our Terms and Conditions